Aşkı bir karıncadan öğrenmek

Attar, Türk edebiyat kamuoyunun aşinasıdır. İyi okurlar, Mantıku''t-tayr''ını hatmetmiştir. Nişaburlu Feridüddin Attar''ın uzunca bir ömür sürdüğünün (1120-1230) dışında hayatı hakkında fazla bir şey bilmiyoruz. Babası gibi eczacılık yaptığı, tasavvufa derin ilgi ve muhabbet duyduğu, âşıklığı ve bağlılığı sayesinde bu yolda etkileyici eserler telif ettiği kaynaklarda kayıtlı.

Attar''ın, kadim şairlerimizin ilgisine mazhar olan eserlerinden biri de mesnevi nazım biçiminde yazdığı 6600 beyitten oluşan İlahînâme''sidir. Büyük Türk mutasavvıfı Mevlana''nın eserlerini telif ederken Attar''ın, diğer eserleri gibi, İlahînâme''sinden de etkilendiği biliniyor. Büyük Pîr, İlahînâme''den aldığı on kadar hikâyeyi Mesnevî''de yeni bir şive ile anlatmış. Şemseddin Sivasî''nin İbretnüma adlı öğütler kitabı da, İlahînâme''nin manzum, hülasa bir tercümesi. Sivasî, ''İlahînâme''sinden Şeyh Ferîdin/ Ki Attâr idi nâmı ol hamîdin/ Çıkardım sad hikâyet zübdesinden/ Ki yanî lübbün aldım habbesinden'' mısralarıyla buna işaret ediyor.

KLASİK BİR MESNEVİ

Geçtiğimiz günlerde Türkçede yayımlanan İlahînâme, klasik mesnevi biçimindedir. Münacat, Efendimize övgü, miracın hikmeti, dört halifenin methine tahsis edilen manzumelerle açılıyor eser. Sonra ''giriş'', yirmi iki makale eserin ana gövdesini oluşturuyor ve ''bitiriş''le sonlanıyor. İlahînâme''nin ''makale'' adı verilen her bir bölümünde birden çok öykü yer alıyor. Mütercim Mehmet Kanar, meraklılar için kitabın sonuna bir de özel adlar dizini koymuş.

İlahînâme''de ana bir temanın etrafında yüzlerce hikâye anlatılıyor. Ana tema, altı oğlu olan bir halifenin çocuklarını eğitme kaygısı. Oğulların istekleri, arzuları, soruları üzerine, baba onlara cevaben ders verici, ibretli öyküler anlatıyor. Bu yolla oğulların şahsında bütün insanlara eğitici dersler veriliyor. İlahî aşk, samimiyet, dürüstlük, alçakgönüllülük, şehvetten ve hırstan uzak durulması, tevekkül ve kanaat gibi İslam öğretisinin öne çıkan bahislerinin yanında çevrecilik, hayvan ve insan hakları, bilginin paylaşılması gibi modern dünyanın meylettiği meseleler de Attar''ın öykülerinin konusu. Elbette hemen bütün öykülerin belli katmanlarında tasavvuf neşvesi var.

Aslında altı oğul birer simge. İnsanın dünya hayatında meşgul olacağı yahut sınav vereceği altı oğlu vardır: nefis, şeytan, akıl, ilim, fakr, tevhid. Her birinin yeri yurdu, arzusu hedefi farklı olan bu altı ''oğul''u terbiye edip çekip çevirebilirse insan, dünya imtihanını kazanmış olur. Nefis şehvete meyillidir, şeytan düşüncemizi vehimlere bular; akıl akledenleri diler, bilim malumat arar; fakr yoklukları arzular, tevhid her şeyi bir zat olarak görmek ister. İşte bunların her birini ölçülüce yola koymak, insanın sınavıdır.

Dünün şartlarını ve imkânlarını bilmeyen ya da katı akıl gerçekliğine tutulmuş olan zamana okuru bu anlatılanlara ''masal'' der geçerse, ''akıl onu yabancılaştırır kendine'' diyor Attar. Çünkü akıl, bu meşakkatli yolda bir ''süt çocuğu''dur. Anlatılanlara fikren ve kalben uzak olan insana söylenenler ''masal'' gelecektir. Söz, erbabınadır; hikâye, aşina kulakların harcıdır. Şurasını açık etmekte yarar var. İlahînâme, dünya kirlerine bulanmamış, gönlü temiz, zihni duru, yüzü nurlu; zatına hoşça bakan, az da olsa hâl ü etvarında gülden bir nefha kokan, gönlü canı Hakk''a akan insanların baş başa kaldığında huzur bulacağı bir kitap. Bugünün çok hesaplı, çok planlı, çok parçalı, çok kaygılı; hırs ve heves atında gözü kara koşturan insanın harcı değil doğrusu. Ne var, İlahînâme''deki öykülerde karşıma çıkan kişilerin hemen çoğu, istek, arzu, heva, heves, tavır ve tutum bakımından bugünkü insanla çok benzeşiyor. Şurası açık, sekiz yüz yıldır insanın arzuları hemen hiç değişmemiş.

Azgınlığı, açgözlülüğü, kadir-kıymet bilmezliği aynı. Maya aynı maya olunca, öz fazla değişmiyor, değişen kılık kıyafet. ''Şiblî ile Fırıncı''nın hikâyesinde, Allah rızası için bir somun ekmek vermeyen fakat bir şöhret sahibi kişi için yüz dinar harcayan Fırıncı''nın benzerleri bugün aramızda çokça mevcut. Diyeceğim, aramızda ''Mehdi yüzlü çok Deccal var''. Attar öyle diyor, ''Nice Mehdi gönüllü, iyi davranışlı insan bu dünya Deccal''ine mübtela oldu.'' Bugün de dünyaya tutulmuşluğumuz aynı süratle sürmüyor mu? Şu uyarı ne kadar manidar: ''Sen ne küfürde ne dinde tamsın/ Söyler misin bana, hangi makamdasın?''

Attar bir söz ustası. Rabbin katından indiğine inandığı söz vadisinde büyük hüner sahibi. Elimizdeki kitap çeviri olmasına karşın bu söyleyiş kudretini, marifetini eserin başındaki ''münacat''ta apaçık görmekteyiz. Attar''ın, karanlıkta kara karıncanın hacetini bilen Rabbine 154 beyitlik yakarısı, olağanüstü güzellikte ve yücelikte.

Yapısı itibariyle dönemin mesnevi yazıcılığının tipik örneklerinden olan İlahînâme''yi Mehmet Kanar, ''sanat kaygısına düşmeden, manayı mümkün olduğu kadar aktararak nazmen çevirmeye, daha doğrusu, İlahînâme''ye ''Türkçe gömlek'' giydirmeye'' çalıştığını söylüyor. Söylediklerinde küçük bir tashihe ihtiyaç var. Kanar''ın ''deneyim''i nazmen tercüme değil. Ölçülü ve uyaklı olması gerekir nazmen çevirinin. Buna şiirsel bir aktarım demek münasip olur.

Hâsılı, insanlardan vefa görmediği için ''can u gönülden Hakk''a vefa''yı seçen dünya yolcuları için sayısız öğüt ve ibretli öykü var Attar''ın İlahînâme''sinde. Gölgesi üzerimize düşen Ramazan''ın manevi ikliminde okunacak güzel kitaplardan biri daha önümüzde. Bu değerli eseri, bu güzel zarf içinde yayımlamayı akledenlere ve emeği geçenlere şükran borçluyuz.

İlahiname

Feridüddin Attar

Çev. Mehmet Kanar

Ayrıntı Yayınları

Mayıs 2014

304 sayfa