Çiçek açan öküz neyin sembolü

Mehmet Taner'in Küflü Şimşek adıyla okur huzuruna çıkan toplu şiirlerinde, 1966-2001 yılları arasında yazılan/yayımlanan ve daha evvel altı kitabında yer alan ürünleri bir araya getirilmiş. Önceki yapıtlarındaki bazı ürünlerin toplu şiirlere alınmadığını belirtelim. Kitabın adındaki bağdaştırmaya Türkçenin imkânları içinde belli bir karşılık bulmak güç. İster istemez, "ne demek 'küflü şimşek'" diye bir soru boşlukta döneniyor. İlk anda zihnimde belirgin bir karşılık bulmuyor doğrusu. "Şimşek", şairin sözünü/ şiirini imliyorsa uzak bir çağrışım elbette. Bu anlama da, "Bir gün şimşeğimden bahar, bir gün buhar olmalı gizlice" dizesini okuyunca varıyorum. Taner'in kitabı, kestirmeden söyleyeyim, beni hayal kırıklığına uğrattı. Bir şiir sever olarak ondan sanki daha fazla şey bekliyordum. Yazdıklarının çoğunu "beğenmedim" desem Ataçvari bir yargı olur, ama kanaatim böyle. 333 sayfalık kitaptaki onca metin içinden bütünlüklü, biçimi özüyle mütenasip bir şiir olarak "Hâne-berdûş" kaldı aklımda. Kitabın en derli toplu şiiri. Ne söylediği belli, sağlam bir özü, kulağa ulaşan bir sesi var. Yeni, mantıklı bağdaştırmalar sayesinde özgün bir yapı arz ediyor. Hadi, duyurduğu sesle, zihne serpiverdiği düşünceyle "Ey Benim" şiirini de "iyi" hanesine kaydedelim. "Onardım durdum kovuklarını anlamın" diyor Mehmet Taner. Diyor demesine de, şiirlerdeki imgeler o kadar uzak anlamları imliyor ki, ne söylediğini bulup çıkarmak güçleşiyor. Ya da şöyle diyeyim, metinlerin anlam halkaları birbirinden çok uzağa düşüyor. Her şeyi zorluyor şair, çok da yoruyor. Özellikle de dili. Karmakarışık bir yaşamalar evreninde (kaosta) imajlar oluşturmaya uğraşıyor. Her şeyi zorluyor derken ne kastettiğim, şu örneğe bakınca anlaşılabilir: "Bir öküz gibi gamlı/ Çiçek açmış/Gizlenemeyen/ Bir öküz" Şimdi soru şu: Bu nasıl bir öküzdür? Veyahut bu "çiçek açmış" öküz neyin simgesidir?

Açıkçası, Mehmet Taner şiiri "yapmaya" çalışıyor. Bilgisi var, kültürü var. Bütün verili bilgilerden bir şiir çıkarmak derdinde. Yer yer dinî, geleneksel yapılara göndermeler yapıyor; zoraki bir aşkınlık duyurmaya gayret ediyor ("İlahi" şiiri örneğinde olduğu gibi), ama nafile. Hâlbuki şiirin kendisi de uç vermeli, içten gelmeli, el vermeli değil mi bir parça? "Hani 'Tanrı vergisi' olan ilk dize", diyesi geliyor insanın. Tuhaf metinlerle de karşılaştım Taner'in kitabında; örnekse, "Öfke" başlıklı ürün "Ey Öfke! ey öfke!" ünlemesinden ibaret. Genel bir tespit olarak söyleyip duruyorum, şiirimizdeki ses (ahenk), lirizm kayboldu/ kayboluyor. Mehmet Taner'in şiirlerinde de durum farklı değil. En çok da bu iki özelliğini kaybettiği için şiir(imiz) yoksullaşmakta, görkemini kaybetmektedir. Yani, Tomris Uyar'ın ifadesiyle söylersek "sözcüğün kemiği dilin etini fazlaca zorluyor." Şurası artık iyice anlaşıldı, şiir gücünü salt anlamdan ya da aksine kelime oyunlarından alan söz(ler) yığını değil.

Bugünkü şairin işinin gerçekten zor olduğunu biliyorum. Bağlarda bülbül kalmadığı gibi, batıl bir kavil ama sorası geliyor insanın; şiir olacak söz kalmadı mı acep? Sırf yeni bir şey söylemek uğruna, olmadık deformasyonlara başvurmak kabul edilir gibi değil. Çok söylenmiştir, bir kez daha yineleyelim; şiiri, rastlantısallık kurtaramaz. Şiirin haysiyeti "başka türlü olamazlaşan dizeler"le kurulmasına ve onlar arasındaki uyuma, birliğe/ bütünlüğe bağlıdır. Tomris Uyar'ın başka bir örnek bağlamında söyledikleri, derdimi öyle güzel anlatıyor ki: "Yaşamasız sözcüklere rastgele başvurmak da, duyarlıkla duygusallığı, lirizmle sulu gözlülüğü garip bir biçimde karıştıran, iskeletsiz, yalnızca sözcüğün tılsımına dayalı şiirlerin yazılmasına yol açıyor." (Gündökümü: Bir Uyumsuzun Notları II, İstanbul: Yapı Kredi Yay., s. 53) Hayır, Mehmet Taner hemen çok yerde, dediğini yapmıyor; "Benim işim" diyor, "bir sözü/ Sulamak gözyaşlarıyla". Hâlbuki bunu yapabilse yer yer, iyi şiirler çıkabilir ortaya. Biraz daha açımlayayım ne demek istediğimi: Şairden beklenen sulu gözlülük, vıcık vıcık bir duygusallık değil kuşkusuz, içtenliktir. Samimi bir duygu hâlinin şiirde ışıması ve okura vurması. Şaire çok da haksızlık etmeyelim. Dizeler var ara sıra şavkıyan:

Yeni yüzlerimi seviyorum, beni nasıl tükettiklerine bakıyorum/ İzmir'den Gümüldür'e gül taşıyoruz kara çantalarla/ Kediler, bilirler, günlerimizin nasıl/ Sessiz, sıkıntılı geçtiğini/ Gümüş bir tastan su içiyor bir kadın/ Anladık ki, her şeyin sonu yeniden insandır.

Yukarıdaki örneklere "Kalbi geçti hançer" ya da "Bıçak ete yavaşça girer" ifadelerini de ekleyelim. Bunlar, metinler boyu tek tük karşılaştığımız anlamı zengin, özgün, ışıltılı anlam birlikleri. Ne var ki, burada bir tehlike var. Bu "minimal" mana halkaları yalnız kaldıkları vakit, vecize, aforizma kuruluğuna yuvarlanabilir. Şunu diyesim geliyor: İkinci Yeni'den sonra, şiir yerine dizeler yazılıyor artık. Ya da şiir yerine dizeler kalacak geriye. Edip Cansever'in kulakları çınlasın, şiir geldi nerelere dayandı? Mehmet Taner'in "kılçıklı bir dil"i var. Eski ve yeni sözcükleri yan yana kullanırken bir "deyiş bütünlüğü" sağlayamıyor. Bazen bir ümit doğuyor içimizde bir şiiri okurken, "işte iyi bir şiire açılıyoruz" veya "artık iyi şiirler gelecek" diye. "Mezamir"de olduğu gibi:

Yusuf, kendine tekrarlar bulacaksın Yusuf! / İki yakan çâk olmuş / Her keresinde aynalardan / Züleyha'sız çıkacaksın

(...)

Cihanda acı gibi çıplak olacaksın.

Mehmet Taner'in şiirinin özünde, en çok umutsuzluk dikkatimi çekti. Yaşadığı çağın kara yüzü, şairi kaygıdan umutsuzluğa sevk eden. Doğrusu, Küflü Şimşek'i okurken karanlık bir tünelde ışık aramak duygusunu hissettim daha çok. Anlamın ipini, sözün ışıltısını kaybettim diyebilirim.