Darülaceze dilencilerden kurtulmak için kurulmuş!

İstanbul kurulduğu günden bugüne Anadolu'nun diğer illerinden farklı olarak kötü bir özelliği ile nam saldı: Dilencilerinin çokluğuyla. Osmanlı döneminde zaman zaman artışlar gösteren dilenciler 16. yüzyıldan itibaren farklı bir boyuta taşınarak devletin dikkatini çekmeye başladı. Her gün farklı bölgelerden yüzlerce insan İstanbul'a akın ediyordu bu dönemde. Bunların çoğu Celali İsyanları'nın yarattığı terör ortamından kurtulmak için İstanbul'a geliyordu. Durum böyle olunca dilencilik artık önü alınması gereken bir sosyal problem haline geldi. Yayınlanan fermanlarla dilenenler engellenmeye başladı.

Aynı yıllarda İngiltere de aynı sorundan mustaripti. 1567'de “Serserilik Kanunu” kabul edildi ve dilenciler denizaşırı ülkelere gönderildi. 17. yüzyılda Evliya Çelebi'nin verdiği bilgilere göre dilenci esnafına bağlı yedi bin kişi bulunuyordu. Yedi bin kişiyi idare etmek kolay olmasa gerekti. Tüm gayretlere rağmen İstanbul için dilenci kabusu giderek çekilmez bir hale geldi ve 19. yılda had safhaya ulaştı. Avrupa üretimi malların Osmanlı piyasasını kaplaması ile bununla rekabet edemeyen birçok küçük işletmenin de kapatılması İstanbul'daki işsizler ordusunun sayısını artırmıştı. Bu da dilenciliğin artmasına sebep oldu. İdareciler durumu kontrol altına almak için Dilenci Kethüdalığı kurdular ama bu da beklenen sonucu vermedi. Osmanlı'da İstanbul dilencileri ile ilgili en kapsamlı çalışmalardan biri II. Abdülhamid'in 1896'da Darülaceze'yi hizmete açması oldu. Ama Darülaceze de soruna kısmı çözüm getiriyordu. Çünkü kurum için hazırlanan kanunun 64. maddesi sadece kimsesizlerin burada kalabileceğini söylüyordu. 1909 yılında ise kötülük yapması muhtemel şahıslar hakkında kanun kabul edildi ve dilenciler İzmit'e sürüldü. Fakat çok köklü geçmişe sahip dilencilik mesleğinin tamamen ortadan kaldırılması mümkün olmadı. Dilencilik özünde el açıp dilenmek gibi görünse de “Payitaht-ı Zemin Eminönü” kitabına göre bu mesleğin de içinde farklı dilenci türleri bulunuyordu.

Iskatçılar denen grup, dilencilerin en şereflisi olup, tamamı İstanbullu idi. Özellikle mezarlıkların etrafında kümelenmişlerdi. Kendi tabirleriyle yaprak dökümü denilen, birinin öldüğü günler, bu tür dilencilerin ekmek parasının çıktığı zamanlardı. Ölüm üzerine geniş bir edebiyat da geliştirmiş olan bu dilenciler ıskat paralarının dağıtıldığı anları dört gözle beklerdi. Sebilciler denilen bir diğer dilenci grubu ise sebillerin önünü mekan tutmuştu. Günlük su ihtiyacını temin etmek için her gün yüzlerce insan sebillere gitmekteydi. Sebillere gelen İstanbullular bu dilenciler için önemli bir kazanç kapısıydı.

Kasideciler denen dilenci türü ise sesine güvenenler arasından çıkardı. Ezan vakitleri acıklı sesleriyle insanı sadaka vermeye teşvik eden ilahi ve kasideler okuyarak, sokak aralarında dolanırlardı. Kabakçı denilen Sudanlı zenci dilenciler ise mevsimlik işçiler gibi çalışırlardı. Mayıs ayından kışa kadar dilenirlerdi. Kış sefa sürme zamanı idi. Dilenmeye başlayacakları 1 Mayıs günü büyük bir şenlik düzenlerler ve kabaklarıyla sokakları dolanırlardı. Bunların dışında dilenciliği bir meslek olarak değil, nefsi terbiye etmek için bir yöntem olarak gören çeşitli dini zümreler de farklı bir dilenci grubunu oluşturuyordu. Bu tür dilenciler “keşkül-i fukara” denilen bir çanakla dilenirler ve tüm kazançlarını akşam bağlı bulundukları tekkelere götürürlerdi. Ama bazıları da bunu dini boyutlarından tamamen uzaklaştırmışlardı. Özellikle Kalenderiler ve bazı medrese talebeleri halktan zorla para toplar hale gelmişti. Kalenderiler gruplar halinde şehirden şehre, köyden köye dolaşarak ilahiler söylerken, daima yanlarında taşıdıkları keşkül denilen kapları insanlara uzatıp dilenirlerdi. Zenginlerin konaklarının önüne geldiklerinde onları öven sözler söyleyerek de yüklü miktarda para aldıkları oluyordu.

Goygoy veya hoygoycular olarak adlandırılan dilenciler de İstanbul sokaklarında boy gösteren başka bir dilenci grubu idi. “Hasan, Hüseyin'e olan işlere/ gökte melek, yerde can ağladı/ bağladılar hep suların yolunu/ soldurdular Fatma Ana gülünü/ Ya, hoy goygoy caaanım!” diyerek kapı kapı dolaşırlardı. Goygoycular teşkilatları gereğince altışar kişilik gruplara ayrılırlar ve birbirlerini omuz başlarından tutarak tek kol nizamında yürürlerdi. Başlarında yemeniden bir sarık, sırtlarında bezden cübbe, ellerinde değnek, ayaklarında yarım bir pabuç, omuzlarında ortasından bölünmüş bir tarafı önde diğer tarafı arkada beyaz bez torbalar bulunurdu. Bu suretle altı kişi oniki torba taşımış olurlardı ki bu, Oniki İmam esasına dayanırdı. Bu torbalara aldıkları erzakı doldururlardı.