Geçmiş, geçip giden midir?

Ülkemizde yaşanan temel eksikliklerden biri, geçmişle, birikimle kurulan bağdaki zayıflık ve kültürel, edebî mirasa ilişkin kayıtsızlık, kadirbilmezliktir. Ülkemizde sürdürülen toplumsal hafızayı silme girişimleri sistematik bir biçimde her dönemde devam etmiştir. Özellikle geçmiş edebiyatımıza ilişkin yok sayma, gölgeleme ve inkârdaki yaygınlık hiçbir ülke edebiyatında görülmez. Bu sadece yok sayma, atlama ve kayıtsızlık anlamında değil, topyekün bir ret biçiminde tezahür etmiştir. Tanzimatla başlayan bu eğilim daha sonra yoğun bir şekilde devam ettirilmiştir. Kuşkusuz bu yönelimin temel dayanağı ülkedeki Batılılaşma olgusu ve onun kültüre edebiyata bakışıdır. Batı'dan gelen her şeyin baş tacı edildiği bir anlayışın Doğu'ya olumsuz bakışı kaçınılmazdır. Bu nedenle olumsuz bakışta yüzyıllık bir medeniyet / kültür değişiminin, egemen ideolojinin Doğu'ya ilişkin olumsuz bakışının etkisi büyüktür. Kuşkusuz bu Doğu medeniyetinin olumsuzlanması kültür politikalarıyla da desteklenmiş, egemen ideolojinin hamleleri bu sonucu beslemiştir. Bu bağlamda geçmişe ilişkin olumsuz bakış ağırlıklı olarak egemen ideolojinin kültür / edebiyat anlayışından kaynaklanır. Bu tutumda hem geçmişle araya mesafe koymak hem de yeni anlayışın ideolojisini oluşturmak öncelikli amaçtır. Kültürel yaşama müdahale ile birlikte geçmişimize ait edebiyat birikimlerimiz birden okunmaz hâle gelmiş ve bu da birikimimize, mazimize yabancılaşmamız sonucunu doğurmuştur.

Bu dönemde Batı ve özellikle Fransız kültürü baş tacı edilirken, tüm Osmanlı unsurları ve bununla birlikte edebiyatı da değersiz hâle getirilmiştir. Divan edebiyatı, saray edebiyatı sıfatıyla küçümsenerek aşağılanmış, Osmanlı estetiği Farsça ve Arapça etkisi altındaki bir edebiyat yaftasıyla dışlanmıştır. Böylece kendi Türk dehasının damgasını taşıyan büyük bir edebiyat yok sayılmıştır. Bunun sonucu olarak da Osmanlı edebiyatı mahzun ve garip bir şekilde kendi içine gömülmüş, unutulmaya terk edilmiştir. Bu arada bir yandan da Osmanlı edebiyatı ile Türk edebiyatı ayrıştırmasına gidilmiş, mazi böylece parçalanmaya çalışılmıştır. Kuşkusuz modern olmak Batılı olmakla eşitlenince Doğu'ya sırt dönmek işin sadece bir sonucu olmuştur. Batı anlayışı ve estetiği böylece hâkim bir unsur olarak tüm edebiyata yerleşir. Resmi ve özel Türk edebî kanonu da kendisini böyle konumlar. Artık Osmanlı estetiği üzerine düşünmek anlamını yitirmiştir. Hatta yazarlar, akademisyenler öncelikle tüm kurgularını Doğu'nun reddi üzerine bina etmek zorunda kalmıştır. Bu nedenle klasik edebiyatımız ülkede hâkim olan Batıcı / modernist anlayış nedeniyle sınırlı bir ilgiye muhatap olmuştur.

Klasik edebiyatımız, yönünü Batı'ya dönmüş egemen ideoloji için artık kullanabileceği bir birikim içermemektedir. Osmanlı zaten unutulmak istenen bir 'geçmiş'tir. Ama ironik bir durum olarak etki altındaki edebiyatı Doğu'dan kurtarmak peşindeki egemen anlayış bu kez de tümüyle Batı anlayış ve kültürüne teslim olacaktır. Kuşkusuz bu red anlayışı pek çok gerekçeyle temellendirilmeye çalışılmıştır. Bu gerekçelere bakıldığında çıkış noktasının odak olarak 'ulus devlet' ve 'Batılılaşma' anlayışının bir yansıması olduğunu görürüz. Divan edebiyatının dil tutumu ve içeriksel olarak da Doğu / İslam anlayışını içermesi bu eleştirilerin ana itiraz noktasını oluşturmuştur. Divan edebiyatı; saray edebiyatı, küçük bir azınlığın, seçkinci sınıfın edebiyatı, halktan kopuk, kapalı ve anlaşılmaz, etki altında, Fars edebiyatına özenti edebiyatı, ölü ve günümüze ulaşmayan bir kültür, sahte edebiyat, Türk kültürüne uzak Osmanlı kültürü gibi küçültücü, gözden düşürücü ve aşağılayıcı yargılarla mahkûm edilmiştir. Doğu edebiyatına ilişkin eleştirilerin merkezinde ise din ve onun etrafında oluşan edebî metinlerin teması ağırlık kazanır. Başta klasik edebiyatımız olmak üzere Doğu hikâyelerine ilişkin, orijinal bir edebiyat değildir, hayata ilişkin bir tecrübe aktarmaz, gerçeklikle ilişkisi yoktur hepsi hayal ve masaldır, insani değildir türü bir gölgeleme, yok sayma ve inkâr tutumu sergilenmiştir. Bu edebiyatta hayatın olmadığı, bir kaçış edebiyatı olduğu, bireyin olmadığı, toplumdan kopuk olduğu, soyut, mücerret bir dünyanın takdim edildiği, cinlere, perilere teslim olduğu görüşleri sıklıkla dile getirilmiştir.

Klasik edebiyata karşı çıkış, estetik, kuram ve anlayıştan çok, yeni seçimin temellendirilmesi anlayışına dayanırken 'Yeninin sağlam inşası için geçmişin reddi' gibi basit ve sonuç alıcı ilkeden hareket edilir. Klasik edebiyata ilişkin eleştirilerin arkasında Osmanlı dünyasına, hayat görüşüne ve Doğu medeniyet algısına yönelik reddin yattığı açık açık söylenir: 'Divan edebiyatına karşı yapılan hücumlar, son Osmanlı dünyasına karşı duyulan haklı nefretin bir neticesi olarak mazur görülmelidir.' Yeni tanıdıkları Avrupa edebiyatıyla büyülenen sanatçı ve yazarlar, egemen ideolojinin seçimini de görünce inkılâp edebiyatıyla bu hayranlıklarını örtüştürürler. Bu ret zaman zaman millî / ulusal edebiyat yaklaşımlarından beslenir. Agâh Sırrı Levent'in kastettiği de budur: 'Eski edebiyatta anlaşılmayan cihet, yalnız kelimelerin bugün için bize yabancı olması değil, belki aksettirdiği hayatın ve taalluk ettiği mefhumların bizden uzaklaşmış bulunmasıdır.'

Bu anlamda bu topraklar uzun süredir tek taraflı Batı çeviri ve tanımlamalarıyla yüklü bir kültürel hegemonyanın baskısı ve etkisi altındadır. Egemen edebiyat anlayışı tek taraflı bir beğeni ve zevk dayatması içindedir. Bu kültürel kopuş hatta yıkım derinleşerek sürmektedir.

Bu coğrafyanın okurlarının, yazarlarının medeniyetimizin büyük anlatı birikimine hâlâ ilgisiz kalmaları izah edilemez bir durum. Kuşkusuz bunda yüzyıllık bir medeniyet / kültür değişiminin, resmi ideolojinin anlattığımız gibi Doğu'ya ilişkin olumsuz bakışının etkisi büyük. Ama yine de bütün bu nedenler büyük Doğu anlatıları karşısında sessizliğimizi normal kılmıyor. Oysa sadece Osmanlı olarak baksak bile altı yüzyıllık bir edebî birikimin atlanması, bir Osmanlı şiiri, hikâyesi yokmuş gibi davranılması hatta giderek yok sayılması büyük bir eksiklik. Bu yüzden topyekûn bir reddin yaşandığı ülkemiz kültürel ortamında medeniyetimizin eserlerini yeniden değerlendirmek çok önemli. Bu anlamda medeniyetin ürettiği birikime nüfuz etmek, ruh dünyasına girmek, kültürel hafızamızı tazelemek ve birikimi hatırlatmak gerekiyor.

Yaşananlar göstermiştir ki unutulmak istenmekle, çeşitli kültür politikalarıyla bir 'geçmiş' unutulmuyor. Çünkü bir ülkenin, medeniyetinin tarihine malolmuş birikim, o zihniyet, anlayış var olduğu sürece yaşamını sürdürür. Biçimler, yorumlar değişse de bir karakter, anlayış ve zihniyet olarak yeniden var olur ve bütün gücüyle bir gün ortaya çıkar. Çünkü aslında hiçbir şey geçmez. Hele milletlerin hafızaları her şeyden daha güçlüdür. Bütün bunlardan dolayı hafızamızın tazelenmesi açısından, geçmişle bugün ve gelecek arasında bir köprü olacak olan İslam Ansiklopedisi'nin yayınlanması kültür hayatımızda hayati bir önem arz ediyor.