Tarihi gerçeklikten kurmaca eserler

Edebiyat ve tarih arasındaki ilişkiler gündeme geldiğinde, bu disiplinlerin kesiştiği ve ayrıştığı yönler, olaylara bakıştaki farklılık ve özellikle 'gerçeklik' konusu öne çıkar. Bir edebiyat eserinin tarihi gerçekliklerle ne kadar örtüştüğü, onu yansıtıp yansıtmadığı irdelenir. Kuşkusuz tartışmaların 'gerçeklik' konusunda odaklaşması, kurmaca ile tarihin doğasının farklılığından kaynaklanır. Çünkü tarih ve edebiyat disiplinlerinin doğası, olaylara, durumlara bakışları, ele alışları tümüyle farklıdır. İşte tüm tartışma da gerçeklere bağlı kalmak zorunda olan tarih disipliniyle, gerçekliğe hiç de bağlı olması gerekmeyen edebiyat disiplininin aynı olaya, kişiye bakışından doğar.

Kurmaca (öykü, roman) ister bire bir yaşananları, gerçekleri anlatsın, ister düşsel bir evreni yansıtsın, sonuçta, bütün bunlar yazarın disiplininden geçer ve onun müdahaleleriyle oluşur. Yazar, bilgileri, belgeleri, duyguları, durumları, kendi dünyasında estetize eder ve sanatın diline dönüştürür. Kurmaca dediğimizde, gerçekliğin bizzat kendisiyle değil yazarca tasarlanmış, planlanmış yeni bir dünyayla karşı karşıya olduğumuzu biliriz. Kurgu, gerçekliğin karşısında üretilen yeni bir dünyayı kavramlaştırır ve ille de bire bir gerçekliği temsil etmesi gerekmeyen bireysel bir yaratı, üretme, inşa olayıdır. Bu anlamda bir tasarı, bir plandır. Biz de okur olarak kurmaca bir yapıtı elimize aldığımızda ilk elde bize yansıttığı evrenin gerçeklikle örtüşüp örtüşmediğini sorgulamayız. Bir öykü ya da romanın bir tarih kitabı, gazete, yemek tarifi kitabı olmadığını bilir, kabulleniriz. Bu nedenle, anlatılanların yaşamsal alanda gerçek olup olmadığı birincil değil ikincil bir sorundur. Kitap bittikten sonra bunların gerçek olup olmadığını, yaşamla bağlantısını düşünebiliriz ama bu soruların muhatabı hiçbir zaman yazar değildir. Çünkü yazar, seçtiği anlatım türüyle (kurmaca) okura böyle bir şey vaat etmemiştir. Okur da eline bir kurmaca metni almakla yazarın sunacağı dünyayı peşinen kabullenmiştir. Bu ise kurmacanın dünyasıdır. Kurmaca bizi aldatmaz, hayal kırıklığına uğratmaz. Çünkü onun kurmaca olduğunu en baştan biliriz.

Kurmaca bizzat gerçeği de iletebilir ama bu onun temel özelliği değildir. Bu nedenle kurmacanın doğrudan doğruya gerçekle bağlantısı kurulamaz. Yazar, gerçeği, bazen hayal, düş, olağanüstü ve fantastiğin penceresinden yorumlar. Dünyevi olan gerçekler, dünyevi olmayan bir işleyiş ve kavramlarla izah edilir; böylece yeni bir kurmaca gerçekliği yaratılır. Dil de artık gündelik konuşmadaki anlamından başka bir şeye dönüşmüş, bir bildirişim aracı olmaktan çıkmış, edebiyatın diline evrilmiştir. Kısaca kurmaca, bir bilgi ve anlam aktarıcısı değil güzellik yaratma, değer üretme işlevi görür. Burada okur ve yazar, 'kurmaca'nın anlamında gizli bir anlaşma içerisindedir. Yazar anlattığı şeyin, okur da okuduğu şeyin kurmaca olduğunu bilir ve bu iki taraflı kabulle bir metnin oluşumu/paylaşımı sağlanır. Ne var ki yazar bunun kurmaca olduğunu hissettirmemeye, okur da bunu görmezlikten gelmeye kendini inandırmıştır.

İşte edebiyat ve tarih ilişkileri, tam da burada 'gerçeklik' bağlamında yoğunlaşır. Tarihçinin tutumu ile kurmaca yazarının tutumu bazen farklılaşır bazen birbirine yaklaşır. Aslına bakılırsa tarihçi de bir bakıma yaşananları 'hikâye' etmektedir. Bu bağlamda tarihçinin de olayları aktarırken 'hikâye etmek' zorunda olduğu bunu yaparken de yorumlayacağı ve bu durumda da her yazanın elinden tarihin farklılaşacağı bilinir. Çünkü tarih sadece olay ve durumların aktarılması değil, belli bir düzen, kompozisyon ve hikâye içinde anlatılmasıdır. Ama tarihçinin seçme, sıralama ve yorumunun çerçevesi 'gerçek'le sınırlıdır. Kurmaca yazarı ise bir gerçeği kendine göre yorumlama gücüne sahiptir. Ne var ki yine de kurmaca eserde anlatıcı böyle bir taahhütte bulunmasa bile gerçeği çarpıtıp çarpıtmamak sorunuyla karşı karşıya kalır. Bu anlamda anlattıkları tarihsel bir olayı temsil etmek durumunda değildir ancak bilinen bir gerçekliği bozması da sorun yaratır. Kurmaca yazarı üzerinde bu baskıyı hep hisseder ve gerçekliğe bir anlamda teslim olur ancak kendi yorumunu katmakla yetinir. Kurmaca dünyanın gerçekleri ile dış gerçekliği birleştirecek uyum arar: 'Bu anlamda Lukacs'a göre tarihsel romanda söz konusu olan, 'büyük tarihsel olayları yeniden anlatmak değil, bu olaylar içinde biçimlenen insanların poetik uyanışı'dır. 'Kişilerin tarihsel gerçeklik içindeki davranışlarına, duygu ve düşüncelerine onları sevk eden sosyal ve beşeri saikleri yeniden deneyimlememiz'dir.' (Ancak postmodernlerin tarih yaklaşımlarıyla bu tutumun değiştiğini belirtelim.)

Tarihçi ve edebiyatçı yaşananlara, geçmişe elbette farklı yaklaşır. Genel olarak tarih, büyük olayları ve durumları anlatırken kişisel dramlarla ilgilenmez, soğukkanlı bir şekilde olanları aktarır. Ancak edebiyatçı o tarihsel olaydaki bireyin dramına daha fazla eğilir. Tarihi bir başka şekilde okur, yorumlar. Biraz da okurun romandan kuru tarihçilikten farklı beklenti içerisinde olduğunu bilir ve günümüz okuruna seslenir.

Tarih, olaylarla; edebiyat, olayların etkileriyle, sarsıntılarıyla ilgilenir. Edebiyat, bilgi aktarmaz, yorumlar, nüfuz ederek o olayın arkasındaki insani yanları ortaya çıkarır. Tarih, edebiyatın sadece malzemesidir, o, oradan kendi dünyasını kurar, artık burada kurmacanın gerçekliği işlemeye başlar. Edebiyatçı, kuşkusuz muhayyilesini de devreye sokar, yeni karakterler ve durumlar yaratır ve o dönemi yansıtmaya, sanatçı sezgisiyle anlamaya, aktarmaya, yaşatmaya çalışır. Tarihçi olayları aktarırken işin duygu boyutuyla ilgilenmez, ama edebiyatın asıl ilgilendiği tarihi gerçeklerin arkasındaki insani durumlar, duygular ve davranışların nedenleridir.

Kurmaca yazarı bütün bir geçmişe bugünden baktığı için tarihten yararlanması onun verilerini kullanması kaçınılmazdır ancak o satır aralarını okur, insani durumları sezer ve onların üzerine gider.

Ancak tarih, ideolojik bir nesne hâline getirilip çarpıtılarak kullanılırsa bu aslında hakikatin manipülasyonundan başka bir şey değildir. Bir başka deyişle seçilen kişi, tarihi bir kişilikse (Fatih Sultan Mehmet, Yunus Emre, Osman Bey vbg.) veya tarihi bir olaysa (Kurtuluş Savaşı, İstanbul'un Fethi) bilinen gerçeklere uymak durumundadır. Elbette eserde kurmacanın kuralları işleyecek ama bu kişilik ve olaylar dönüştürülmeyecektir. Aksi takdirde itirazlar haklılık payı taşıyacaktır. Çünkü böyle bir durumda bilinen tarihi bir olayın, kişiliğin yerine farklı bir gerçeklik yerleştirilmeye çalışılmaktadır. Örneğin Yunus Emre'yi elinde şarapla dolaşan biri olarak çizmek bunun tipik örneğidir. Bu bir romandır, kurmacadır sözü burada anlamını yitirir. Çünkü burada hakikat ve kurmaca çatışması başlamış, edebîlik daha geri planda kalmıştır. Yunus Emre yazarın ürettiği bir karakter değil, hakikat dünyasında var bulduğu bir karakterdir. Okur zihni de, bildiği Yunus Emre doğruları üzerinden okuma yapacaktır. Bu anlamda yeni bir karakter inşası yoktur. İşte kurmaca yazarı hem tarihi hem de romanını yazarken bu dengeyi sağlama gerilimi yaşar.

Diğer yandan bir kurmaca yazarının tarihi, anlatılan dönemi iyi bilmesi ve iyi analiz etmesi gerekir. O dönem insanının ruh hâlleri, duygu durumları, hayata ve eşyaya bakışı iyi analiz edilmeden, tüm bu karakterleri bugüne getirip, bugünün anlayışı, bugünün insanı yaparak bir kurmaca eser yaratmak eksik ve yanlış bir tutumdur. Çünkü 'geçmiş'i bugünün kavramları, anlayışları ve doğrularıyla açıklamak, anlatmak, yorumlamak yanıltıcıdır. Önemli olan eskiyi bugüne getirmek değil, o dönemin gerçekleri, doğrularıyla onları bugün de yaşanır kılmak ve o dünya içinde bütün olaylara bir anlam verebilmektir. Elbette her insan yaşadığı olaylar, koşullar, dönemler içinde var olur ve tüm bu koşullar, çevre, atmosfer onları kuşatır, kişiliklerini belirler. Bu anlamda tarihi bir dönem anlatmak isteyen kurmaca yazarı öncelikle anlattığı dönemi çok iyi bilmesi ve o karakteri ortaya çıkararak şartları iyi analiz etmesi gerekir. Eksik ve yanlış tarih bilgisi dönemin iyi kavranmasını önler ve ortaya gerçeklikten uzak, yaşamayan yapmacık, karton tipler çıkar. Ancak burada kurmaca yazarının bu tarihi olayı, durumu, 'bugünün insanına', okuruna yazdığı da bir gerçektir. Buradaki incelik, elbette yazar; tarihe, döneme, bugünün okurunun bakış açısından, beklentilerinden bakacak ama o dönemi, o dönemin şartları içinde değerlendirecektir.

Türk edebiyatında tarih ve edebiyat denildiğinde ilk akla gelecek isim Kemal Tahir'dir. Kemal Tahir hiç kuşkusuz bütün bir edebiyatını 'tarih'e yaslamış, tarihi, eserlerinde yorumlamıştır. Onun eserleri üzerindeki odak tartışmalar her zaman tarih görüşleri, daha doğrusu romanlarına yansıttığı tarih yorumu, sunumu olmuş, tarih ve edebiyat bağlamında Yorgun Savaşçı, Devlet Ana, Kurt Kanunu büyük tartışmalar yaratmıştır. İsmet Bozdağ bir Kemal Tahir portresini şöyle çıkarır: 'Masasının üstünde 3000 sayfaya yakın not vardı. Kayı aşiretinin Asya göçünü, 13'üncü yüzyıl Bizansını, Selçuklularını, Moğolunu, iyiden iyiye incelemiş, notlar almış, yapılan gravür ve resimleri görmüş.. Anadolu Ahîlik teşkilatını dikkatle araştırmış; o çağ Asya ve Avrupa milletlerinin sosyal ve kültürel yapılarını gözden geçirmiş, saz şairlerinin hayatlarını okumuş, cönkler karıştırmış ve böylece masanın üstünü kaplayan 3000 sayfaya yakın not çıkarmış. Bütün bunlar, yazacağı yeni roman için…' İşte mesele de tam burada başlamaktadır. Bütün bu malzemeler, bilgiler, belgeler romana nasıl yansıyacak, nasıl bir yol, yöntem izlenecek, neler ayıklanacak, nelere yer verilecektir?

Kemal Tahir'e göre, 'tarih'i bilmeyen kendini bilemez. Kendini bilmeyen, içinde yaşadığı toplumu meydana getiren insanların özelliğini yani cevherini bilemez. Gerçekçi yazar, insanlarının çeşitli olaylar karşısında nasıl davranacaklarını, neden böyle davrandıklarını en az yanılgıyla kestirme gücünü tarihten alır. Ancak tarihe nasıl bakılacağı onun da meşgul olduğu bir konudur: 'Bir sosyolog, tarihe bilimsel açıdan yaklaşacağı için, sadece aklını kullanır, fakat bir romancı tarihe bakarken ve onu kendi harcına katarken, hem aklını, hem sezgilerini kullanır. Benim benimsediğim tarih romancısına, şair bir sosyolog denilebilir.' Tarih disiplininin bütün bilimlerin anası ve tek kaynağı olduğuna inanan Tahir'in pek çok eserinin belgesel bir yanı vardır. Kemal Tahir sanatçının yapıtlarında, başka disiplinlerden yararlanırken sanatçı bakışının da kaybedilmemesi görüşündedir.

Tarih ve edebiyat ilişkileri konusunda nitelikli ürünler ortaya koyan yazarlardan biri de Orhan Pamuk'tur. Ancak onun da romanlarında işlediği tarihi olaylar, kişilikler geniş tartışmalar yaratmış, olayları, durumları çarpıtmasından intihale kadar pek çok açıdan tarihi romanları gündeme gelmiştir. Orhan Pamuk ise tarih ve edebiyat ilişkilerine şöyle bakar: 'Benim için tarih, günümüz gibi anlamlandırılması gereken bir dünya değildir; yalnızca bir imge deposudur. Bu hazineden işime yarayacak ne çekip kullanabilirim diye düşünüyorum.'. Orhan Pamuk görüldüğü gibi tarihe daha çok malzeme, kaynak açısından bakar.

Edebiyat tarihine baktığımızda dışarıdan Tolstoy'un Savaş ve Barış, Victor Hugo'nun Sefiller, Umberto Eco'nun Gülün Adı, Amin Maouf'un Semerkant bizde ise Kemal Tahir'in Devlet Ana, Tarık Buğra'nın Küçük Ağa, Orhan Pamuk'un Beyaz Kale tarih ve edebiyat bağlamında nitelikli diyebileceğimiz eserlerden bazılarıdır.

Son dönemlerde ise tarihi romanların arttığını, giderek bir akıma dönüştüğünü görüyoruz. Ancak bunların yukarıda saydığımız türün nitelikli örneklerinden uzak olduğunu söyleyebiliriz. Hatta giderek tarihi kişiliklerin, önemli olayların, durumların popüler roman adına yağmalandığına tanıklık ediyoruz. Oysa tarihi olayların, kişilerin, roman sanatının gereklerinden uzak sığ, yüzeysel bir şekilde romanlaştırılması tümüyle tarihin de birikimin de istismarından başka bir şey değildir.