İlk bakışlar gibi; acemi, mahcup ve güzel

Yeni çıkan kitapların ardından yetişmek, artık mümkün görünmüyor. Her gün onlarca yeni kitap çıkıyor raflara. Belli bir alanda yayımlanmış olanları bile görmek, almak, okumak, bir insanın imkân sınırlarını aşmış durumda. İşiniz salt bu olsa dahi olası değil. Bir taraftan da, bu ter ü taze kitaplar için bir "değerlendirme" bekleniyor. Konuyla ilgililerin, uzmanların, söz sahibi kişilerin, hatta okurların eserinin ne kıymette olduğuna dair bir "şey" demesini bekleyip duran bir müellif var geri yerde.

İnsan, çok zaman, yapıp ettiğinin nasıl olduğunu, vasatı içinde ne değer taşıdığını hakkıyla belirleyemez. Eserine doğru bir değer biçemez. 'Benci'dir ve tarafgirdir insan. Bu nedenle, dışarıdan yapılacak olan değerlendirmeler daha bir önem kazanmaktadır. "Her kitap hakkında yazmaya gerek yok, iyiler üzerine söylenirse yeterli" görüşüne bir dereceye kadar itibar edilebilir. İyi de, okumadan nasıl karar vereceğiz değerli ya da değersiz olduğuna kitabın. Üstelik ilk kitapsa. Kıymeti az da olsa bazı kitapların, bilhassa ilk kitapların yazılmayı/ değerlendirilmeyi hak ettiğini düşünürüm. Böylelikle, ikisi şiir, biri roman üç kitaptan söz açıyorum bu yazımda.

Orhan Tepebaş'ı yirmili yaşlarda biri sanırdım. Çünkü son birkaç yıldır dikkatimi çeker olmuştu şiirleri. Söz gelimi, "Denizcinin Dönüşü"nü, yanılmıyorsam Dergâh'ta, yayımlandığında okumuş ve beğenmiştim. Sonra birden Kadim Kapı (Okur Kitaplığı, 2010) çıkageldi. Baş tarafındaki kısacık bilgiden öğrendim ki, şairimiz 41 yaşında. Ve kayıtlara göre elimizdeki eser, şairin ilk kitabı. Ben söyleyecek olursam, gecikmiş bir kitap. Tepebaş, kaç yıldır şiir yazıyor bilmiyorum, ama anladığım kadarıyla şimdiye kadar yayımlanan şiirlerinin tümünü kitaba almamış. Çünkü kitapta hepi topu 24 şiir var. Belki de şimdiye kadar yazdıkları bu kadardır. Her neyse. Eğer bir seçme yaptıysa şair, bence iyi yapmış. Neden derseniz, yayımlanan her şiir, kitaba girmeyi hak etmeyebilir. Kadim Kapı'nın "Şairler ve Mevsimler" başlıklı ilk kısmında 13, "Mürekkep Düşleri" kısmında 11 şiire yer verilmiş. Benim gördüğüm ilk kısımdaki şiirler daha bir güzel ve etkileyici. Derli toplu, yani bütünlüklü. Gereksiz sözlerden de iyice ayıklanmış. Gönülde his, zihinde meal, içimizde hüzün ve sızı bırakan bu şiirlerden sonra aynı iştiyakla ikinci kısımdaki ürünleri okuyamıyoruz. Şiirde solmayan çiçeklerden birinin hüzün olduğu düşüncesiyle, şair birçok ürününde hüznü hissettirmeye çalışıyor. Babasızlık da bu söyleyişe zemin hazırlamış çok yerde.

Kadim Kapı'daki şiirlerin çoğu betimleyici bir özellik taşıyor. Bu bağlamda şair yeni tanımlamalar ve güzel ve taze benzetmeler yapıyor: akşam gözlerine güneşin raylar döşediği çocuk//; kadınlar; güzel sözler dilencisi, fısıltılar prensesi//; göçmen kuşun kaderi güneyi özlemektir//; tanyeri; her şafakta demircilerin alnıdır//; hayat kaşmir bir şal gibi kayar omuzlarımızdan… Orhan Tepebaş'ın kısa şiire teveccüh etmesi de, isabetli tutumlarından bir diğeri.

"Ne de çabuk eskirmiş oğulsuz evler", "babasının gömleğini giymiş bir çocuğum ben/ yoksulluktan değil varlığına hasretten" dizeleri, bence kitabın en güzel dizeleri ve de söyleyeni şair kılmaya yetecek güçte.

Ünsal Ünlü'nün (d. 1975) bu yılın başında yayımlanan ilk şiir kitabı. Kitaptaki 24 şiir, ilk bakışta dış yapısıyla hatta biçimiyle birbirine benziyor: Dizeler ölçülü, şiirler genellikle aynı dize sayısına sahip bölüklerden oluşmuş. İlk göründükleri hâl ile şiir olan bu ürünlerin sesiyle de şiir olduklarını anlıyoruz okur okumaz. Dize sonlarında uyak yok, ama daha çok aliterasyonlarla sağlanan bir iç ahenk/ ses düzenliliği, güzelliği var. Ünlü'nün şiirlerinde sorun varsa bence anlamında. "Bir Günün Sonunda Arzu"nun neşri üzerine Ahmet Haşim'i birçok yönden sorguya çeken, muaheze eden, eleştiren, yargılayan, alaya alan 1920'lerin edebiyatçıları, Ünlü'nün şiirlerini okusalardı, eminim daha beter öfkelenirlerdi. O günden beri şiirimiz elbette çok değişiklik gördü, geçirdi, yaşadı. Biçim değişti, eda değişti, söyleyiş çeşitlendi vs. Fakat hiçbir zaman iyi şiir anlamını kaybetmedi, anlamsızlaşmadı. Bu kadar dağılmadı, savrulmadı, kendi içine kapanmadı.

Bu şiirlerin, birkaçı hariç ("Oyun Bozan", "Şairim Ortadoğu", "Uzak Afrika") belirgin bir teması yoktur. Hemen hepsinde her şey söylenebiliyor. Örneğin "Yağmur Lekesi"ni okuyun, veya bir başka şiiri, içinde birbiriyle ilgili ilgisiz birçok hâl, yaşanmışlık, olay bulabilirsiniz. Bu, şiirin zenginliğini değil, dağınıklığını yani bütünlenip eser olamayışını gösterir. Ama ne olursa olsun, Ünlü'nün şairce bir deyişi var. Söze; güç, güzellik ve etki katan bir özellik kazandırıyor. Ne var, bu şiirleri alttan alta alımlı kılan özellikleri tam olarak çözebilmiş değilim. Ama bu çekiciliğin başında, şiir içinde parıldayan, güzel, sağlam mısraların geldiğini görüyorum: Lamba yalnız, sokak yalnız; haberler şüpheli, adam yalnızdır//. Evlerimiz, içlerinde yuva kurup arındığımız//. Bağışlanan insan yüzümüz kadar bağışlanmıştır İstanbul bize//. ölüm ki,/ En çok seviştiğimizdir, bundandır gözümüz kara//. Vakitsiz gelen misafiri karşılar gibi çarpılır yüzüm//. Tüm hinliklerinize hürriyet, soygunlarınıza vatan/ Her sabah kanattığınız yaralarım için yara bandı!

Betimleyici değil, anlatımcı Ünlü'nün şiirleri. Şairimiz şiirlerini daha ziyade eylemler üzerine inşa etmiş. Ona bir eylem şairi diyebilirsiniz. Bir dizede bazen üç dört eylemle karşılaşabiliyoruz: Tadında bırak derlerdi, biraz doysam azalırdı/ Sevdiğim kaç şey vardı çekinmeden söylediğim. Eylemlerin çoğunun öznesi de "ben". Şiirlerde söylenen/ anlatılan birçok durum, olay "ben"le ilgili, "ben"e dair; "ben"in etrafında olup gidiyor.

Bu şiirler vesilesiyle bir hususu söylemeden geçemeyeceğim. Şairlerimiz artık şu türden bağdaştırmalardan uzak durmalı; bunlar ya yapay duruyor veya kalıplaştı artık: hastalıklı kobaylar, kadîm düşünce, atış serbest, istif edilmiş duygular, asal duruş, mahrum zamanlar, ağır düşler, ıssız kütlem, lâl topladığım başak, hastalıklı kanırtma, ayartılmış akşamlar… vb. Kimse kalkıp da, bunların imge filan olduğunu söylemesin. Son cümle, Ünsal Ünlü'nün şiirinin nereye evrileceğini merak ediyorum.

Bir ilk roman nasıl okunur bilemiyorum, ama Hakkı Özdemir'in romanını türünün diğer örnekleri gibi okuyup bir kanaate sahip olmaya, bazı belirlemeler yapmaya çalıştım. Önce bu küçük kitabın (112 s.) tertibiyle ilgili olarak şu bilgileri aktarayım: Kitap yedi fasıl (Bu kitabın bölümlerini nitelemek için "fasıl" tabirini uygun gördüm. Siz isterseniz "kısım" diyebirsiniz.) Her faslın önüne/ öncesine bir alınlık (epigram) konmuş. Klasik şiirimizin ustalarından alınmış meşhur beyitler bunlar. Her okuyuşumda ah çekip derin düşüncelere daldığım bu beyitler, önünde yer aldığı faslın özüne bir imâda bulunuyor. Kitabın adı, Orhan Tepebaş'ın bir şiirinin adı. Aynı başlıklı şiir, anlatının bir yerinde alıntılanmış. ('Metinlerarasılık' mı demek gerekirdi!)

Bana sorarsanız, anlatıyı roman kılacak boyutta bir olay örgüsü yok kitapta. Yaşanmışlar, yaşananlar hayal meyal küçük hatıralar cinsinden şeyler. Fethi, üniversiteyi İstanbul'da okumuş, bir derneğe gidip gelmiş, birkaç arkadaş edinmiş, Murat'la bir bekâr evinde kalmış, Yeşim adında bir kıza gönül düşürmüş ve şimdi küçük bir Anadolu kentinde yaşamaktadır. İstanbul günleri geriye dönüşlerle "rüya gibi" hatırlanır ve zihninde kalan silik anlar/ fotoğraflar anlatılır. (Bu bağlamda, kitabın adı isabetle seçilmiş.) Şahıs kadrosu da dar ve sınırlı. Bilindiği gibi, romanı kalıcı kılan öğelerinden biri de, yazarının "yarattığı" kahraman(lar)dır. Birçok roman bu özel kişileri sayesinde yaşar. Söz gelimi Mai ve Siyah Ahmet Cemil'in, Kiralık Konak Seniha'nın yahut Naim Efendi'nin, Fahim Bey ve Biz, Fahim Bey'in, Yalnızız Samim'in veya Meral'in, Huzur Mümtaz'ın, Tehlikeli Oyunlar Hikmet Benol'un romanıdır. Bu bağlamda, Mutsuzluk Fotoğrafları'nın en önemli kişisi Fethi'nin belirgin, kalıcı, etkileyici özellikleri iyice anlatılamamıştır.

Takibi mümkün açıklıkta bir olay akışı olmadığı için okunması zor bir metin Mutsuzluk Fotoğrafları. Tembel okurları, böyle kitaplar karşısında esnemeler esir alır. Ayrıntıya düşkün, küçük şeylerin anlatılmasından tad alanlar için yer yer güzel kısımlar var. Mesela, balkondaki güvercinin anlatımı (s. 52) öylesine sahici ve ustaca. Anlatılan sahne berrak bir fotoğraf gibi gözünüzün önüne geliyor ve zihinde yer ediyor. Hemen belirteyim, eserin V. faslını daha olgun, düzeyli ve etkileyici buldum. Epey meşgul etti beni; sarsıcı, sürükleyici bir meşguliyetti.

Dil işçiliği sağlam, bir anlatım düzeyi tutturulmuş kitapta. Yazarın, sabırlı, iyi okuru kendine râm eden/ edecek olan bir kumaşı var; yer yer görünür oluyor. Birkaç yerde Tanpınar'ın metinlerini okurken gördüğüm hususiyetleri gördüm; tuhaf ama onlardan duyduğum hazzı aldım. Yine yazarın, "anlaşılmamak"tan beklediği bir başarı arzusu var sanki. Bunu, kitabın bir yerinde de (s. 83) açığa vuruyor. Bu hususta felsefî bir mülahazaya girişiyor. Yeri gelmişken belirteyim, bu küçücük metnin hacminin kaldıramayacağı fikrî mülahazalara girilmektedir kitapta. Altıncı fasıldaki "dil", "özgürlük" tartışmaları bu kabilden.

Mutsuzluk Fotoğrafları, haksızlık etmekten korkarak derim ki, bir roman denemesi/ başlangıcı/ temrini gibi görünüyor; uzun bir hikâye gibi. Sanki tamamlanmayı bekliyor. Hakkı Özdemir'in kaleminden iyi bir roman çıkabilir.