İnanca iman sendromu

İnanan bir insan, inandığı şeyin gerçekliğini merak etmiyor ve araştırmıyorsa; bu inancı temel bilimsel ilkelere uymayacaktır. Zira inancın hakikatine dair sorgulama olmadan o bilginin yaşamı şekillendirmesi çok zordur.

Bu konuda Tanrı Yanılgısı kitabının yazarı Evrimsel Biyolog Richard Dawkins'n haklı bir yaklaşımı vardır: Dawkins, “Hıristiyan inanışlarının gerçek olup olmadığına dair en ufak bir ilgi duymadığını” söyleyen İngiliz politikacı Tony Benn için, Filozof Daniel Dennett'in “İnanca İman Sendromunun tipik bir örneği”, demektedir. Bu sözle kastedilen mananın, insanın inandığı konunun gerçek olup olmadığını merak etmemesidir. Dinî inanışları yalnızca ahlakî boyutuyla değerlendiren, etik açıdan rehber edinilemeyecek bir inancın bilimsel dahi olsa değersiz kılınacağı bu görüş; geleneksel, klasik diyebileceğimiz din anlayışıdır.

Taklidî diye nitelendirebileceğimiz bu inanışın kişiye, topluma, siyasete, ticarete dair faydalarını görüp, diğer taraflarını sorgulamadan kabullenme prensibini savunanlar; Dawkins gibi güçlü fikirleri olan kişiler karşısında cevapsız kalırlar. Zira inanma, sorgulayarak gerçekleştiğinde kalıcı olur. Akla yatkın, bilime uygun bir dini öğretiyi onaylamak daha kolaydır. Ayrıca yalanlar üzerine kurulu bir din anlayışına karşı çıkmak, ilahi hedefe de uyar. Ampirik verilere ters düşen dini öğretilerin itikat değil cehalet olduğunu kabul etmek, bilimin inancı zenginleştirmesini sağlar.

Diğer yandan kendi inancının sağlamasını yapan ve buna güvenen insan, inancını başkalarıyla tartışmaktan kaçmaz. Dinin etik değerine, güçlü ahlaki pusula olmasına, insanların içini rahatlatmasına, teselli gücüne, hayata anlam katma özelliğine hiç bir bilimsel görüş karşı çıkmamaktadır. İnanç sisteminin gerçekliğinden ve hakikati tartışmaktan korkmayan kişiler, çağımızın yöntemini kullanmış olurlar. İnançlarına güvenen kişiler teslimiyetle inanmanın hoşnutluğunu terk etmeden, teemmülle yani derin düşünme ile inanmanın sağlamlığını da yaşayan çağdaş dindarlardır.

Dini Gözden Düşürmeye Çalışmak

Gerçeği bulma çabası içindeki bilimsel yaklaşımlar ideolojik tartışmalara dönüştüğünde, amacın çok iyi belirlenmesine ihtiyaç vardır. Bu noktada hedef, bilimsel düşünceyi geliştirmek midir yoksa dini gözden düşürmek midir diye sormak, gayeyi ortaya çıkarmaya yardımcı olabilir.

Tanrı hipotezi bilimle test edilebilir mi, sorusuna cevap arayanlardan ünlü astrofizikçi Lawrence M. Krauss, bazı bilim adamlarının aksine, insanların köklü inançlarının saçmalıktan ibaret olduğunu söylemek yerine onları inançlarını sorgulamaya yol açacak şekilde sarsmaktan söz eder ve bunun için de, 2005 yılında Vatikan Papa Benedict XVI'ya mektup yazarak doğal seleksiyonu teyit etmesini ister. Krauss ayrıca, inanç öğretilerini tartışırken yanlış fikirler konusunda, “herşey anlaşılıncaya kadar hiçbir şey anlaşılmaz” görüşünün yanlışlığına değinir. “UFO fanatiğinin kanıtları tek tek çürütülemez, UFO'ların imkan dışı olduğunu savunamazsınız” düşüncesinin de yanlış olduğunu vurgular ve şunu sorar: Karşıt iddiaları tek tek inceleyip teorik beklentiyi ve Tanrı hipotezini test etmek mümkün müdür? Krauss'un Tanrı ve bilim alanındaki sorularına şunları da ekler: “Bilim inancı zenginleştirir mi? Bilim inancı yıkmak zorunda mıdır? Bilimin amacı dünyayı Tanrıdan bağımsızlaştırmak mıdır, yoksa kökten dinciliğin gerçek dışı zararlı yönlerini törpülemek midir?”

Krausss'un bu sorularından farklı olarak yukarıda sözü geçen Dawkins'in “evrime inanmadığını iddia eden birisiyle karşılaşırsanız; bu kişinin cahil, aptal, deli olduğunu söyleyebilirsiniz.” sözü ABD'de epeyce tepki çeken bir fikirdir. Dawkins'in bunları baştan çıkarma, zihinsel kışkırtma amacıyla mı söylediği, yoksa gerçeklerin basit ve ölçüsüz bir ifadesi olarak mı dillendirdiğini bilmesek de; bu görüşü bilimsel metodoloji ile düşündüğümüzde; evrimin kanıtlanmış bir sabite olduğunu iddia etmenin, Yaratıcıyı reddetme anlamına gelmediğini söyleyebiliriz.

Geleneksel dindarlık dar görüşlü, ruhsal fakirliğin olduğu bir inanışı yaymaya çalışıyorsa; kuru bir teze ya da tezlere dayanan bu dini öğretileri çürütmek ve yanlışlamak bilimin görevidir. Bu aşamada cehalet suç olmasa da, aldatma niyeti taşıyıp taşımadığı sorgulanması gereken bir durumdur. Ancak, evrim teorisine inanmayanı akıl hastası olarak tanımlamak bilimsel bir yaklaşım değildir. Şayet böyle bir tanımlama yapılırsa; karşıt görüşte olan kişi de Allah'a inanmayana akıl hastası etiketini yapıştırabilir. Dawkins'in bu konuda söyledikleri bilimsel ilkelerden uzak bir düşünceyi ifade etmektedir.

Buna mukabil, teorik fizikteki güncel yaklaşımı savunan Krauss “Tanrı için görünen şu dünya çok hafif kalır. Bilimin ortaya koyduğu geniş kapsamlı evren, çok daha etkileyicidir. Hatta birçok evrenin var olduğunu düşünmek daha doğrudur” demektedir.

Hem Dawkins'i hem de Krauss'u incelediğimizde, Tanrı'dan anladıklarının çok dar ve kısıtlı olduğu dikkati çeken bir gerçektir. Kur'an'ın sunduğu tevhid inancı çerçevesindeki Yaratıcıyı bilmek, bu tip durumlarda birçok kafa karışıklığının ortadan kaybolmasına vesile olacaktır.