İslam estetiğini şiirde geliştirdik, mimaride taklide dönüştürdük

İslâm estetiği sahip olduğu zenginliğe rağmen, Türk entelektüel hayatında yeterince yer almıyor, tartışılmıyor, üzerinde ciddi çalışmalar yapılmıyor. Aslında günümüzde birçoğumuzun göz ardı ettiği, hatta unuttuğu İslam estetiğini Sabahattin Zaim Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Turan Koç ile konuştuk. Turan Hoca, İslam estetiğini şiirde geliştirdiğimizi, ancak mimaride özellikle de cami mimarisinde bedii zevkin taklide dönüştüğünü ifade ediyor.

Müslüman sanatkârın ulaşmak istediği mutlak güzellik aşkındır, mütealdir. Dolayısıyla tasvir ve taklit edilemez. Sanatkâr bu sebeple ister istemez sûfilerin bir çeşit gölge olarak gördükleri dış dünyadan hareket edecektir. Ancak sanatkâr tek tek nesneleri taklit ettiği sürece eşyanın sathında kalacağını, eşyanın künhüne, hakikatine vakıf olamayacağını bilir. Hakikat tek olduğuna göre, gölgeler âlemindeki sonsuz çeşitliliğin temelinde birlik vardır. O halde tecessüsünü sayısız objelere dağıtmak yerine, belli sayıdaki objeler üzerinde derinleşmeli; bu parçaların ardında gizlenmiş olan ilk ve hakiki olanı aramalıdır. İslâm medeniyeti, tarihî süreç içerisinde insanlara sunduğu hayat nizamını estetik dünyasıyla sağlam bir zemine oturtmuştur. Sanatta mükemmellik, Hakk''a giden yoldur ve o yoldadır…

Varlığın temelinde aşk vardır. İbnü''l Arabi ve aşk konusunda onun gibi düşünen bütün sûfiler, aşkı her şeyde mevcut olan ve her şeyi mıknatıs gibi ilahi aslına çeken bir hayat kuvveti olarak görmüşlerdir. Mevlana bu görüşü; ''Göklerin dönüşünü aşkın dalgalarından bil; aşk olmasaydı dünya donar kalırdı.'' Âlim ve filozofların eşyanın künhüne vakıf olma, sanatkârların görünenlerin ardındaki görünmeyene erme gayreti ve heyecanı da aşktır. ''Aşk olmadan meşk olmaz'' sözünü İslam sanatının temel ilkelerinden biri olarak görebiliriz. Peygamber Efendimize ''Habibullah'' denildiği için İslam''ın özellikle de bir sevgi dini olduğunu söyleyen İbnü''l Arabi''ye göre, gerçek aşk ilahidir. Yani Allah''ın asli sevgisidir ve diğer bütün aşk türlerinin kaynağıdır. Allah kendisini sevmekle, zatında gizli olan şeylerin ayanlarını da sevmiştir.

İslâm sanatkârı, öncelikli olarak kuldur ve bunun bilincinde olarak hareket eder. Onun iyi bir sanatkâr olması, iyi bir kul olmasından geçer. Bir sanatkârın yaptığı işin ''güzel'' olması, sanatını Allah''la irtibatlı kılabilmesine bağlıdır. İslâm sanatkârı, ''tevhid''i duyma oranında bu ilkeyi sanatına yansıtabilir. Sezai Karakoç''un şiiri ile Yunus Emre''nin şiiri şeklen birbirine benzemez. Ancak öz olarak her ikisi de aynı medeniyetin duyarlılığına sahip olma ve hakikati arama açısından aynıdır. Şiir hem kendi çağı ile hem de geçmişiyle alışveriş içinde olursa kültürde devamlılık gerçekleşir. Ahmet Hamdi Tanpınar yılar önce bunu formüle etmiş; ''devam ederek değişmek, değişerek devam etmek''. Cami mimarisinde bu tarz bir dil geliştiremedik maalesef. Oysa hakikat güzeldir, yenidir ve hakikat usandırmaz. İnsan fıtratını zorlayan, estetikten yoksun ucubelerin ortaya çıkmış olması hakikatten uzaklaşmaya başladığımızın işaretidir.Yunus Emre üstadımız da hakikatin usandırmayacağını şu beyti ile ne güzel özetlemiş: Biz sevdik âşık olduk, sevildik mâşuk olduk / Her dem yeni dirlikte, bizden kim usanası. Bugün sözünü ettiğimiz tecrübe cami mimarisinde de kendine bir dil bulmalı, aynen Sezai Karakoç''un şiir alanında bulduğu gibi.

Turan Koç İslam sanatçısını şöyle tarif eder: ''İslâm sanatkârı, öncelikli olarak kuldur ve bunun bilincinde olarak hareket eder. Onun iyi bir sanatkâr olması, iyi bir kul olmasından geçer. ''

Yeniden üretme yani yeniden yorumlamaya. Bunun için bir öz gerekmektedir. Bu öz, bütün İslam düşüncesi gibi, İslam irfanı, İslam estetiği gibi bir hakikatin üzerinde gelişir, gelişmelidir. İşte bu estetik çerçeve, idrak, hissedilir şekilde form kazandığı zaman bu sanat eseri olarak karşımıza çıkar. Sanatçılar da bu hakikati kendi duyarlılıkları ölçüsünde belli bir dile dönüştürür.

Bunu sormasaydınız önemli bir şeyi atlardık. İyi oldu. İbnü''l Arabî diyor ki, ''Allah''ın kitabındaki hiçbir ayet ve varoluştaki hiçbir kelime yoktur ki bunun üç yönü olmamış olsun. Bunlar kemal, cemal ve celal''dir. İbnü''l Arabî''nin adeta reçete halinde bize sunduğu bu telakki aslında bizim bütün estetik birikimimizin ve bedii zevkimizin nerede gezmesi gerektiği hususunda bize iyi bir örnek teşkil etmektedir.

İslam estetiği de bu bağlamda mükemmellikten hakikate, ondan da Hakk''a giden yolda bir çabadır diyebiliriz. Estetiğin kemal, cemal ve celal boyutları, varlığın ve Allah''ın yeryüzündeki tecellilerinin bize olan teveccühleri ve bizim onlara olan teveccühlerimizle doğrudan bağlantılıdır. Dolayısıyla estetikte bu kemal, cemal ve celal üçlüsünün bir sacayağı olduğunu ifade edebiliriz.

Bilgi İslam estetiğinde olmazsa olmaz bir şarttır. Var olan hakikat hayırdır ve güzeldir. Dolayısıyla İslam estetiğinde hayırla hasen yani iyi ile güzel de birbirinden ayrılmaz bir bütündür. Erol Akyavaş gibi üstatlar işte bu duyarlılıkla hareket etmiştir. Duyarlılık hakikatle buluştuğu zaman o tecrübe bir yerde kendini dışa vuracaktır. Erol Akyavaş hocamız mükemmellik hususunda yeni bir dil bularak hakikate ulaşmaya çalışmıştır.

Evet, İslam estetiği kemal üzerinden gelişir ve ortak var oluş bilincini yansıtır. Fatiha suresinde ''Yalnız sana kulluk ederim'' denmiyor. ''Yalnız sana kulluk ederiz'' deniyor. ''Biz'' önemlidir İslam''da. Yapılacak olan her işte birlik. Aslında şiirimiz, sanatımız ima eder ve somut olmayı, doğayı bire bir taklit etmeyi sevmez. Algılarımızı zorlayarak bizi öte ile buluşturma ve diğer taraftan da pratikte hayatı kolaylaştırma olarak geliştirmedir gayesi. Bu hassasiyet İslam sanatının her alanında alması gereken bir haldir. Aslında Naili Kadim, sanatta ima dilimizi güzel bir tarzda anlatır bizlere; ''Dil verdiğimiz yâre nigah-ı gazabından / Tasrihe mecal olmadı, ima ile geçtik''.

İrfani anlayışa sahip tasavvufla fıkıh boyutunu ele alan medresenin iç içe olduğu dönemlerde Osmanlılar çok güzel eserler ortaya koymuştur. Ne zaman ki bunlar arasında kopma olmuştur, işte sanatta ve dolayısıyla estetikte bir tutulma dönemi başlamıştır. Mevlana''nın şiiri bir nevi taşmadır, Mevlana''nın taşması. Sanat eserleri ihsan boyutunun bir tecellisidir. Estetik ve tecrübeyle gerçekleştiriliyorsa ihsan da gerçekleşiyor demektir. İslam sanatı tabiatın taklidi değil Allah''ın yaratmasının bir taklidi, ona öykünerek Allah''ın iradesinin ucunda bir kalem olma bilinciyle eserler ortaya koyma çabasıdır. Nihai anlamda her şey ona dönmektedir. Allah''a iman başlı başına bedii bir zevktir, yani estetiktir.

Tarihimizde çok ciddi kültürel kırılmalar yaşandı. Medeniyetimizin kadim hüviyetinden, yani ruhundan uzaklaştık. Bizim dediğimiz; fakat aslında artık bizim olmayan, dışına ve uzağına düştüğümüz bir kültürden bahsediyoruz. Kendi kültürümüzü yabancı gibi öğrenmek zorundayız. Kültürü öğrenirken onu farkında olmadan oryantalistler gibi yeniden şekillendiriyor, çarpıtıyoruz. Sizin kültür düşünce ve estetik dünyanızı gelenek belirlememişse, onu sonradan öğreniyorsanız yaptığınız bir çeşit oryantalizmdir. Bu çok riskli bir durumdur.

İslâm sanatı en özlü ifadesini ''tevhid''de bulmuştur. Önemli olan bizim varlık tasavvurumuzun, hakikat idrakimizin bizim medeniyetimizin kurucu kaynağı olan Kur''an''ın bize telkin ettiği varlık, bilgi, hakikat idraki ile buluşmasıdır. Bizde akıl da var aşk da. Lâkin ikisini bir arada kullanma yetimizi kaybettik maalesef.