Siyah sistanbul "Ortak mutsuzluk"

Okuma uğraşı süresince ve sonrasında, okurun beklentisi biricik değildir. En hafifi olan hoşça vakit geçirmeden, haz duymaya, paylaşmaya, merakını tatmin etmeye ve bilgilenmeye kadar nice nice beklentiler içinde olabilir okur. Mesleki zorunluluk gereği/ bir nevi görev icabı yapılan okumalar da vardır. Okumanın en çekilmez olanıdır. Lâkin şurası da unutulmasın, zorunlulukla ve zorlukla başlayan okuma uğraşlarının giderek yararlı bir alışkanlığa evrildiği ve insana beklemeği güzellikler bağışladığı az değildir. Sabır, özveri, gayret ve anlayış isteyen her okuma eylemi, hemen her zaman, insan için hayırlı bir edim hâline dönüşebilir. Son yıllardaki okuma uğraşlarımın beni bu düşüncelere vardırdığını görüyorum.

Lâle Müldür'ün son şiir kitabını, baştan sona, dikkatle ve kendimi zora sokmadan okudum. Hakkında yazmaya karar verince, ikinci okumayı da yaptım, birincisi kadar “keyifli” olmayan. Daha evvel, Lâle Müldür'ün şiir kitaplarını sonuna kadar götürememiştim. Bu hâlin sebeplerini düşündüm. Okuma isteksizliğimin, Lâle Müldür'ün kötü/ zayıf/ başarısız şiirler yazdığından değil, benim bu tür şiirlerden hazzetmediğimden kaynaklanmış olduğu, aklıma gelen ilk/ önemli neden olarak göründü. Beğenmediğimden diyemem elbette. Epeydir zihnimde dolanıp duran şu hususu da eklemem gerekiyor. Bu türden şiirler karşısında, çok zaman, kendimi eksik ve mahcup hissetmişimdir. (Meselâ, Enis Batur'un şiiriyle kuramadığım ünsiyette de, evvela kusuru kendimde aradım.) Neden derseniz, çoklarınca adı yüceltilerek iyi, büyük şaire çıkarılan; kolejlerde, namlı Batı üniversitelerinde okuyan, ecnebi dillerini bilen ve yazdıklarını bunca birikimden/ bilgiden damıtıp yazan şairlere haksızlık etmekten korkarım. Sık sık anlamazlığımı sorgular dururum. Şu kadarcığı da aklıma gelmez değil. Kimi edebiyat çevrelerinde, bazı isimlerin özellikle parlatıldığını; sönük şiirlere parlak, derin anlamlar, olduğundan fazla değerler yüklenerek farkında olmadan karartıldığını bilirim (Ece Ayhan örneği). Bir de, yeni deneyimlerle vücut bulmuş çok yönlü okumalara açık yapıtlar hakkında isabetli tespitler yapmanın, doğru çıkarımlara ulaşmanın ne kertede güç olduğunu düşünürüm.

Siyah Sistanbul'u ikinci okuyuşumdan sonra, bir kısmından emin olmayarak şu notları kaydediyorum:

1. Lâle Müldür'ün söz konusu kitabındaki şiirlerin epeycesi anlatımcı bir karakter taşıyor. Lirizm, bazı dizeler, birkaç şiir için söz konusu edilebilir. Şairin betimleyici olduğu yerlerde, güzel örnekler çıkıyor karşımıza: “bir kuğu gibi mahzun ve gururlu/bir kuğu gibi başı öne eğik ve tevazulu” (“Ey Çilingirsiz”), “ve dağılır bir çuval un gibi saçlarına” (“Ey Yitik”), “çizgi ve iz ve siz küçük çocuk gibi bakan gözleriniz” (“İşte Oradaydın Sen Mısırlı Yüreğinle”), “ten/dudak/ve kayısı gibi gözler” (“Bugün Arslanları Serbest Bırakmışlar”).

2. Metinlerin çoğu, “kültür şiiri” diyebileceğimiz ürünlerin birçok özelliğini haiz. İçlerinde bilinmeyi ve arkasından anlaşılmayı, çağrışımlarla zenginleşmeyi bekleyen onlarca tabir, isim (bilhassa Batılı özel adlar) ve sözcük var. Elbette bunlara aşina olmadan şiirlerin kapısını aralamak güç. Bu özel terminoloji, kimine göre iyi kimince kötü, bir başka şeye daha neden oluyor, şiirin özünü örtüyor hatta yer yer onu bulanıklaştırıyor. Elbette özü karartan, salt şairin söz varlığındaki yabancı sözcüklerin çokluğu değil; dili kullanma biçimi de bunun nedenlerinden.

3. Bu kertede bilgisel, yer yer dağınık metinlerin hafızada yer edecek özellikte olmadığını söylemeye yok. Bu arada, bazı metinler rüyada söylenmiş sözler gibi; dalga dalga, kopuk kopuk.

4. Bugünün şiirinin birçok özelliğini bu metinlerde görmek olası: Kapalılık, mantıkî anlamdan uzaklık, bilinçaltı gelgitleri, çok parçalı bilinç ve onun sayıklamaları, kaos, bunalım, erotizm, mistik anıştırmalar… Bir de fazladan Hıristiyani imgeler; “İsa” meselâ..

5. Şiirlerdeki başat temalar ise şöyle sıralanabilir: Aşk, ölüm tedirginlikleri, hastalık. Bu şiirlerin epeycesinde merkezi tema aşk. Açıkçası ya da başka bir deyişle, bedenî, şehevî arzu ve sevgi ile aşk arasında gidip gelen hâller.

6. Şair bazı metinlerde “bilinç ve ruhaniyetin uzlaşması”na giden bir yolun üzerinde duruyor. Ama bu, Hıristiyani bir mistisizm. Bir yerde “tasavvuf” da diyor, ama o kadar. İşkilli bir ruh ve bilinç şiirlere yön tayin eden. “Guman” iyi bir örnek bu bağlamda.

7. Daha önce karşılaşmadığım/ kullanımda görmediğim şu sözcükleri şair bulmuş yahut uydurmuş olmalı: kedibenzer, sıfırtlak, ultra-tatlı, anti-zaman, anti-talihsiz, çatalop, aryan, mufasa, yorguluyorum, uyanakalmış, ulaşgan, öldürgen, hatırlanakayışkalanabilir, uçuşum, yaptırabilmişlekler…

Lâle Müldür'ün Siyah Sistanbul'daki şiirleriyle neyi hedeflediğini bilemem; bu kitabın şiirinde nasıl bir aşama kaydettiğini görmek için de bütün şiir yapıtlarını okumak gerekir; ama söz konusu kitaptaki ürünlere dair şimdilik diyeceklerim bunlardır.

Bazı isimler kolay kolay zihinde yer etmez. Belli bir yaştan sonra, bu iyice zordur. Bir de, aynı uğraşı sürdüren, aynı meslekten olan isimler bir zaman yahut zaman zaman karıştırılır birbirine. Sözgelimi Adnan Özer'le Ahmet Özer'i karıştırmak çok doğaldır. İkisi de şairdir. Nedense, birincisi benim zihnimde şair olarak vardır da diğeri yoktur.

Altmış beş yaşındaki Ahmet Özer'in sekizinci şiir kitabı Bir Şehrin Boynundayız, bu zihinsel yokluk içinde geldi önüme. Sanki bir an telaşlandım, kendime hayıflandım, saygın bir yayınevinden sekizinci şiir kitabı çıkan bir şairin adı hafızamda yoktu ve ondan şimdiye kadar bir kitap dahi okumamıştım. Bu yazıklanmalarla okudum Ahmet Özer'in sekizinci şiir kitabını. Evet, çok örnekte “lirik bir damardan” söylenen bu şiirlerde “aşk, ayrılık, umut, özlem, hatırlama ve acı” gibi birey/ insan olarak hiçbirimizin duyarsız kalamayacağı duygular dile getirilmekte. Ne var, hemen bütün şiirler aynı notalardan çıkmış, aynı ritimli besteler gibi. Benzetme güzel olmadıysa ya da meramımı anlatmaya yetmediyse şöyle diyeyim; deneyimle kazanılmış bir söyleyiş düzenliliği (yer yer güzelliği) var bu ürünlerde ve duygulu, biraz da kederli bir yüreğin tatlı, yumuşak, içli fısıltılarını dinliyoruz; bir büyük düşünce, çarpıcı bir ruh bulamıyoruz. Örneğini çok gördüğümüz romantik, nostaljik şiirler vardır ya, öyle…

Atilla İlhan'ın deyişiyle aklımızda “mıh gibi” tutacağımız bir şiir yok Özer'in kitabında. Ama “yalnızlığımızı bir demet gül edip bıraktık” nevinden hüzünlü, “bir kızın soluğudur rüzgârı ısıtan” gibi sevdavi, “salkımsöğüt gibi dökülüyordu sesin” türünden vefalı, “paris'in zonklayan nabzıdır eyfel” gibi yeni ve düşünsel, “ölümün en güzel fotoğrafı/ bütün geçitlerine/ el koymaktır/ gençliğin” cinsinden kederli dizeler bulabiliriz.

Ahmet Özer'in diğer kitaplarındaki şiirleri de bunlar gibi ise eğer, bu zamana kadar niye okumadım yazıklanması boşunadır artık.