İslâm Medeniyetinde Bir Arada Yaşamanın Dinî Temelleri

Ünlü medeniyet tarihçisi B. Lewis'in Çatışan Kültürler (trc. Nurettin Elhüseyni, İstanbul 2002, s. 9) isimli kitabından kısa bir alıntı ile başlamak istiyorum. Lewis şöyle diyor:

"Ortaçağ Avrupa'sı yalnızca alan bakımından küçük değildi, bakış açısı da dardı. Öteki dinler bir yana, kendi dininin çeşitli biçimlerine karşı bile belirgin bir biçimde hoşgörüsüzdü. Oysa İslâm dünyası, bileşimiyle çeşitliliğe, karakterleriyle çoğulculuğa sahipti."

Aynı dönem, Endülüs'ten Hindistan'a, İstanbul'dan Kudüs'e, Bosna'dan Kahire'ye kadar bütün müslüman ülkelerde çok kültürlülüğün ve barış içinde bir arada yaşamanın tarihidir ve bu zihniyetin temellerini Kur'an atmıştır. Zira Kur'an'a göre:

1. İnsanlar eşittir, çünkü onlar aynı özden, aynı nesneden yaratılmıştır.

"Sizi bayağı bir sudan (sıvıdan) yaratmadık mı?" (Mürselât 77/20; ayrıca bak. Târık 86/5-6; Rûm 20/30).

Hz. Peygamber de şöyle buyurur: "İnsanlar Âdem'in çocuklarıdır; Âdem'i de Allah topraktan yaratmıştır."

2. İnsanlar eşittir, çünkü aynı anne-babanın soyundan gelmektedir.

Kur'an seçkinci, ayırımcı ve dışlayıcı zihniyet sahiplerine şöyle seslenir:

"Ey insanlar, biz sizi bir erkekle bir kadından yarattık ve tanışıp bilişesiniz diye sizi kavimlere, kabilelere ayırdık. Kuşku yok ki Allah katında en değerliniz, takvada (Allah'a saygıda) en ileride olanınızdır" (Hucurât 49/13).

"O'nun âyetlerinden biri de... dillerinizin ve renklerinizin farklı oluşudur" (Rûm 30/22).

Şu halde insanlar arasındaki dil ve renk farklılıklarını, dolayısıyla milliyet, kültür ve ırk farklılıklarını bir ayırımcılık nedeni olarak kullanmak ilâhî iradeye karşı saygısızlıktır.

Hz. Peygamber de meşhur Veda Hutbesi'nde bütün insanlığa şöyle sesleniyordu:

"Ey insanlar! Şunu iyi biliniz ki, rabbiniz birdir, atanız birdir. Arap'ın başka ırka, başka ırkın Arap'a, beyaz ırkın siyah ırka, siyah ırkın beyaz ırka -takva dışında- bir üstünlüğü yoktur."

3. İnanç ve düşünce farklılıkları Yüce Yaratıcı'nın iradesinin bir sonucu olup dışlayıcılığı ve aşağılamayı gerektirmez.

Kur'an'da şöyle buyurulur:

"Rabbin isteseydi bütün insanları bir tek ümmet (bir tek inanç grubu) yapardı. Fakat onlar farklılıklarını sürdürmeye devam edecekler" (Hûd 11/118).

"Eğer rabbin dileseydi yeryüzünde bulunanların hepsi iman ederlerdi. Durum bu iken iman etsinler diye sen insanlar üzerinde baskı mı kuracaksın?!" (Yûnus 10/99).

4. İnanç alanı özgür seçim alanıdır. Kur'an, "Dinde zorlama yoktur" (Bakara 2/256) şeklinde kısa, ve kesin bir ilke koyarak vicdanlar üzerinde baskı kurulmasının ve böyle bir baskıdan kaynaklanacak çatışmaların önünü daha baştan kesin olarak tıkamıştır.

5. İlâhî rahmetin bütün varlık dünyasını, dolayısıyla bütün insanları kapsadığını bildiren çok sayıdaki âyet ve hadisler de ayırımcı, dışlayıcı anlayışın reddedilmesini gerektirir.

Sonuç olarak, eşitlik ve özgürlüğün doğal insan haklarvı olduğu fikrinin, insan hakları belgelerine son yüzyıllarda girmeye başladığını düşünürsek, yukarıdaki âyetlerin ve hadislerin insanlık için, insan onuru için ne kadar büyük bir anlam taşıdığını ve bu haklara herkesten daha çok müslümanların saygı göstermeleri gerektiğini daha iyi kavrarız.