Ahmet Cevdet Paşa duymasın!

Bu ülkede uzun yıllar, bütün vagonları kırmızı olan trenin adı “Mavi” Tren'di. Ülkeyi “kara kalabalıklar - vatandaşlar” diye ayıran 27 Mayıs'çıların yönetim organı “Millî Birlik” Komitesi'ydi, adalete en ağırından tasallut eden aynı dönemin “mahkeme”sinin ismi de “Yüksek Adalet” Divanı'ydı. ABD ise hala devam eden Irak'taki kanlı işgaline başlarken, saldırının hedefini, “demokrasi ve insan haklarını getirme” olarak ilan etmişti. Demek ki neymiş? Her zaman isimle müsamma olunamıyor. Meramımızı anlatmaya çalışalım şimdi de...

“Tahsil edeceğiniz ilmin kadri pek büyüktür. Biliyorsunuz hesap, hendese ve kimya için Peygamber gelmedi ama kavanin-i şer'iyeyi telkin ve tebliğ için Ulu Azim Peygamberler geldi. Bu babda başka bir delil iradına hacet görmem.” Bu sözler; Osmanlı'nın son parlayan yıldızlarından birisi olan Ahmet Cevdet Paşa'nın bir din mektebinin açılış törenindeki nutkundan alınma. Temmuz 1846'da Meclis Maarif-i Umumiye'de kurulu gündeme getiren, Temmuz Haziran 1851'de ise Sultan Abdülmecid'e Encümen-i Daniş'in kuruluş dilekçesini veren isim Ahmet Cevdet Paşa'ydı. Açılış günü yaptığı konuşmada da, “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” diyen yine oydu.İslâm'la ilmin ayrılığı gibi bir şeyi hafsalaları almayan o günkü zevat; aslı bir İlimler Akademisi olan müessesenin törenini, o devirlerin âdeti veçhile beliğ bir dua ile de sona erdirmişti.

Kurul, kurulur kurulmaz kitap yazımına girişmişti. Bunlar, devrin müfredatının gerektirdiği kitapların yanı sıra Osmanlı'yı en iyi anlatan çalışmalardan birisi olan Ahmet Cevdet Paşa'nın 12 ciltlik muazzam eseri Tarih-i Cevdet gibi çok önemli kitaplardan oluşuyordu. Sırf bu eser bile, Encümen-i Daniş'in vazifesinin önemli bir bölümünü ifa ettiğini ispatlar muhtemelen. Heyet süreçte, orta öğretim kitaplarını yazmakla başlayan çalışmaları Dârulfünun'un kitaplarını da hazırlamakla devam ettirdi.

Kompleksiz de bir ekipti Encümen-i Daniş'çiler. Rumlar, Ermeniler de vardı Kürtler de, Çerkezler, Lazlar da. Keza; Malta adasında kurulup daha sonra İstanbul'da dünyaca ünlü bir yayınevi haline gelen Redhouse'un önemli isimlerinden birisi olan müsteşrik Sir James W. Redhouse, Fransız müsteşrik Bionchi ve Osmanlı İmparatorluğu'nu anlatan meşhur “Hammer Tarihi”nin yazarı Joseph Von Hammer de Avrupa'lı isimleriydi bu ilim mahfilinin. - Bu arada; Vikipedi'ye bakacak olursak, ünlü tarihçinin kabrinde “Hüvelbaki Rahman olan Allah'ın merhametine sığınan müverrih Yusuf bin Hammer” yazmaktaymış. Eğer öyleyse Hammer'i rahmetle anıyoruz. - Devrin pek çok İslâm âliminin yanı sıra Şeyhülislam da 70 kişilik heyetin üyeleri arasındaydı, tıpkı Sadrazam gibi. Encümen-i Daniş'in ademe mahkumiyeti hakkında ise fazlaca bir şey bilmiyoruz. Sadece, Devlet Salnameleri'nde 1862 yılına kadar yer alan adına, bu tarihten sonra rastlanmaması, ömrünün 12 yıl olduğuna bir işaret sayılıyor.

İmdiii. Bir; yukarıdan bu yana anlatmaya çalıştığımız gerçek Encümen-i Daniş'e bakmalı, bir de günümüzün çakma Encümeni Daniş'ine. Bir tarafta, deve dişi gibi adamlarla sabah namazından sonra İlm-i Hâl, Risale-i Ahlâk, Arapça, Farsça dersleri için kullanılanlar da dahil ülkenin orta ve yüksek öğretiminde gereken bütün kitapları hazırlayan pırıltılı bir heyet; diğer tarafta da “Ne olacak bu İmam Hatipler'in, Kur'an Kursları'nın hali? Ülke karanlığa gidiyor, tez çaresine bakıla!” diyen bir kalabalık. Bir tarafta; Osmanlı'yı en tehlikeli coğrafyalarda bile asırlarca yerli halkla barışık tutan yönetim başarısının adı olan “istimalet”, yani kendini halka sevdirerek onun huzur içinde yaşayıp gitmesini, yaşarken de faydasına olan her türlü bilgiyi ulaştırma çabası, diğer tarafta adı ne olursa olsun sonuçta “okul kapatma”yı isteyen bir gayret. Bir tarafta; İmam-ı Gazali'nin ilimler sıralamasında en başa dinî ilimleri koymasından mülhem, “En önemli okul dinî okuldur” diyen Encümen-i Daniş'in kurucusu merhum Ahmet Cevdet Paşa, diğer tarafta 96 yaşında bile “Bu ülkede dincilik sökmez” diyen Encümeni Daniş olduğu iddiasındaki bu oluşumun, birbirinin benzeri üyelerinden bir üyesi olan Fethi Çelikbaş.

Ergenekon soruşturması vesilesiyle 50 yıldır ayda iki defa toplandığı faş olan; bu durum açığa çıkınca da, tarihteki ünlü masonlardan birisi olan Napolyon'un, eli ceket düğmelerinin arasındaki meşhur figürünün tıpkısı bir duruşla açıklama yapan Encümeni Daniş'inin üyeleri, son darbe 28 Şubat'ın da öncüleriydi. Onların, 28 Şubat'tan daha üç yıl önce dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'e gönderdikleri mektuptaki antidemokratik ve inanç düşmanı talepler, Erbakan Hükümeti'nin devrilmesiyle birlikte kur(dur)ulan Anasol'lu hükümetlerce yerine getirilmişti. Bütün bunlardan sonra hakiki Encümen-i Daniş ile adını ona atıftan alan bugünkü “teşekkül” arasında bir benzerlik bulun bakalım, bulabilirseniz...

İşte bu Ahmet Cevdet Paşa, bugünün pek medyatik vakası, paşa, vali vb tekaüdün içtima yeri olan ve kendisine “Encümeni Daniş” adını veren oluşumun adıyla çağrıştırdığı, tarihteki asıl Encümen-i Daniş'in isim babası ve kurucusuydu. Encümen-i Daniş'le amaçlanan, bir akademinin işlevini görmekti. Eğitim - tabiî ki dinî olanı da - ve kültür alanında çalışmak, Garp'taki ilmî çalışmaları takip etmek, Türkçe ders kitapları hazırlamak, tercümeler gerçekleştirmek gibi işleri uhdesine almıştı Encümen-i Daniş. Temel amaç ise ilmi memlekete yaymak, vatandaşları bundan istifade eder hale getirmek, toplumun genel düzeyini yükseltmekti.