Akraba dediler kız vermediler

Bir köy düşünün. Hangi kapıyı çalsanız, karşınıza yüreğinin bir kenarı kanayan bir insan çıkıyor. Kimi konuşamıyor bu insanların, kimi duymuyor… Burası Muş'un Bulanık ilçesine bağlı Bingöldek Köyü. 35 haneli köyde hane sayısından fazla engelli çocuk yaşıyor. Sebebi mi? Biraz cahillik, biraz inat ve biraz da ihmal. Bu yüzden bu köyde herkes, taşıdıkları çekinik yani hastalık taşıyan genler yüzünden doğacak çocuklarının sakat olma ihtimali olduğunu bilmediği için birbiriyle akraba… 'Toprağımız bölünmesin, eve elin kızı gelmesin' düşüncesiyle köy dışından kız alıp veren neredeyse yok. Ama bu tablo, son birkaç yıldır yerini daha çok gülümseye, daha çok tebessüme bırakmaya başladı. Çünkü artık Bingöldek'te sakat çocuk doğmuyor, artık bu köye sorumluluk sahibi insanların parmağı dokunuyor.

Türkiye'nin en fakir ili olan Muş'un Bulanık ilçesine bağlı 400 nüfuslu köyünden Genç Birikim Derneği sayesinde haberimiz oldu. İstanbul'dan gazeteci arkadaşlarımızla birlikte ziyaret ettiğimiz köyde bizi bekleyen tablo, oldukça şaşırtıcı ve üzücüydü. 35 haneli köyün hangi kapısı çalınsa insanın karşısına kimisi down sendromlu, kimisi fiziksel engelli, kimi konuşamayan, kimi de duymayan çocuklar çıkıyordu. Sebebi ise çok basitti: Evli çiftlerin birçoğunun amca ya da torun çocukları olduğu köyde yaşayanlar, çocuklarının sakat doğacağını bilmedikleri için akraba evliliği yapmakta bir sakınca görmüyordu. Bingöldek köylülerinin cahilliğine, yetkililerin ilgisizliği de eklenince sakat doğan çocukların sayısı her geçen yıl artıyordu.

Bu duruma son veren ise yine duyarlı bir yetkili, Muş Valisi İbrahim Özçimen oldu. Göreve geldikten sonra eşi Nezahat Hanım'la, köyün yolunu tutan Vali Özçimen, hemen duruma el koyup, Boğaziçi Üniversitesi'nce incelemeye aldırdığı köyde, sakat doğumlara bir genin sebep olduğunu ortaya çıkarınca Bingöldek'te akraba evliliğini yasakladı. Valiye en büyük desteği ise Halk Eğitim ve Akşam Sanat Okulu Müdür Yardımcısı olan eşi Nezahat Özçimen verdi. Bizzat Nezahat Hanım'ın yürüttüğü projeyle köydeki kadınlar ve eşleri üreme sağlığı, aile planlaması ve sağlıklı evlilik konusunda bilinçlendirildi. Müjdeli haber de peşinden geldi. Bir daha Bingöldek'te hiç engelli çocuk doğmadı. Engelli çocukları bulunan aileler ise aldıkları eğitimin ardından çocuklarının tedavisi yaptırmak için şehir merkezlerine koşmaya başladı.

Akraba evlilikleriyle ilgili bilgi aldığımız Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Jinekolog Opr. Dr. Ayşe Duman, 'Sakatlık riskini arttıran akraba evliliği değil hastalıklı genlerin varlığıdır' diyor. Anne ve babaya ait özelliklerin çocuklara genlerle aktarıldığını ifade eden Duman, 'Hastalıklı genlerin diğerine baskın veya çekinik olduğu durumlar var. Akraba olan yani kan bağı bulunan sağlıklı olan bir çift eğer çekinik özellikli hastalıklı gen taşıyorsa, bunların yüzde 25 oranında hastalıklı bebek doğurma riski vardır. Yani iki hastalıklı gen birleştiğinde, hastalıklı birey ortaya çıkar. “ diyor. Duman, aynı şekilde hiç kan bağı olmayan fakat hastalıklı gen taşıyan bireylerde de, hastalıklı bebek doğurma riski olduğunu belirterek şunları söylüyor: “Demekki sakatlık riskini arttıran akraba evliliği değil hastalıklı genlerin varlığıdır. Tabiî ki riskleri önceden bilmek ve de hastalığı engellemek adına, gebelik öncesi genetik danışmanlık alıp gerektiğinde genetik analizler yapılabilir. Hastalıklı bebek doğurma riski yüksek olduğu durumlarda, Tüp Bebek tedavisiyle oluşan embriyolara PGT yöntemiyle genetik tanı yapılıp, sağlıklı embriyo transferiyle sağlıklı bebek doğurma şansını elde edebiliriz.”

Vali İbrahim Özçimen ve eşi Nezahat Hanım'a destek verenler de var. Sivil toplum kuruluşlarının yanı sıra bu Bingöl'dek'e tebessüm getirenlerden biri de muhtar Nurettin Özdemir ile köyün imamı Enes Kılınç. Cuma hutbelerinde, erkekleri riskli akraba evliliğinin sakıncaları konusunda aydınlatan Kılınç, Peygamber Efendimiz'in hayatından örneklerle insanları ikna ettiklerini söylüyor. Yine Bedensel Engelliler Derneği tiyatro grubunca sahnelenen ve köyün çocuklarının oynadığı “Kör Olası Adetlerimiz” isimli oyun da köylüleri ikna etmede oldukça önemli bir rol oynamış.

Köylülerin çalışkanlığı ve fedakarlığı nedeniyle merhum Recep Yazıcıoğlu'na benzettiği Vali İbrahim Özçimen Bingöldek ile neden ilgilendiğini şu sözlerle açıklıyor: “Kendimi onların yerine koydum. 'Acaba benim çocuğum aynı durumda olsa Vali'den ne beklerdim?' sorusunun cevabını bulduğumda ne yapılması gerektiğine karar verdim”