'Ankara'ya direnenler

Bürokrasideki "Ankara Dukalığı" ile ekonomideki "İstanbul Dukalığı" arasında Merkez Bankası'nın taşınması vesilesiyle sıkı bir çekişme yaşanacak gibi görünüyor. Yakın tarih ise bu türden birkaç "direnme"ye daha şahit olmuştu. Bunlardan ilki yine "malî merkez"le alakalı yaşanmıştı.

Son dönem Osmanlı idaresi bir yandan paraya ilişkin hükümranlık haklarını gayrimüslim bankerler eliyle yürütmeye çalışırken bir yandan da yeni yapılanmalarla sorunu kendi imkânlarıyla çözmenin arayışındaydı. Şıkk-ı Evvel Defterdarı, Hazine-i mire, Darphane-i mire Defterdarlığı, Mukataat Hazinesi, Asâkir-i Mansure Hazinesi ve Defterdarlığı, bir asrı bile bulmayan bir sürede ortaya çıkan ya da birinden diğerine dönüşen, temel işlevi de bir merkez bankasının görevlerini yerine getirmek olan kurumlardı. Bu hızlı sirkülasyon ise bina ve personel bazında da bitip tükenmek bilmez hareketliklere neden oluyordu. Kurumlardaki personel, buralardaki dosyalar, dosya tutuş yöntemleri, yeni ihdas olunan kayıt evrakları ve benzeri değişiklikler kadro ve fizikî ortamı altüst ediyordu. Merkez bankası merkezli arayışlar sürerken 1856 yılında İngiltere kralının bir fermanı ile İngiliz sermayeli Osmanlı Bankası (Ottoman Bank) kuruldu. Bankanın merkezi Londra'daydı. Bilahare bankaya Fransa da sermaye koyacak ve imparatorluğun merkez bankası, Bank-i Osmaniî Şahane, Londra ve Paris'ten yönetilmeye başlanacaktı. Her ne kadar banka bütün işlemlerini İstanbul'da yürütüyorsa da politikalarını, dolaysıyla Osmanlı idaresinin malî politikalarını belirleyecek kararlar Paris ve Londra'daki merkezlerde alınıyordu. Sık sık devletin ekonomi politikasına kabul edilemez müdahaleler görülüyordu. Bu yapı, devletin hesap işlemlerini kontrol edememesine yol açıyor, banka yönetimine yapılan, "her türlü yetkili organlarla İstanbul'a taşının" önerisi ise bir türlü olumlu cevaplanmıyordu. Zaten İttihat ve Terakki yönetiminin "millî bir Merkez Bankası" arayışı da bu dönemde hızlanmış; İtibar-i Millî Bankası, Bank-i Osmaniî Şahane'ye tepki olarak kurulmuştu.

Osmanlı Bankası, ikinci bir taşınma direncini ise Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında sergilemişti. Banka yönetimi uzun süre İstanbul'daki konumunu bozmak istememiş, Ankara'ya gitme eğilimi içine girince de imtiyazlarına yeni bazı imtiyazlar eklenmesini istemişti. Sonuçta banka tüm bu gelişmelere bağlı olarak Ankara'daki ilk şubesini Cumhuriyet'in ilanından ancak üç yıl sonra, 1926'da açmıştı. Osmanlı Bankası, kendi şartları doğrultusunda yeni yönetimi tehdit etmekten de çekinmemişti. Banka merkezi tarafından Türkiye'deki yöneticilerine gönderilen Mayıs 1927 tarihli bir bilgi notunda; "imtiyazlar elden giderse kendimizi aşağılık durumda bulabiliriz" denildikten sonra, Türkler'e şunları söylenmesi isteniyordu: "Hata ettiğinizi sanıyoruz. Hükümetin denetimindeki bir devlet bankasını dış ülkelerdeki halk tutmaz. Kesinlikle gereksinme duyacağınız dış kredileri sağlayabileceğimizi sanmıyoruz. İşbirliği imkânı doğarsa da devlet hesaplarının Osmanlı Bankası tarafından tutulması gerekmektedir."

Cumhuriyet tarihindeki kayda değer bir başka direniş de, Ankara'nın başkent ilan edilmesiyle yaşanmıştı. Ankara'ya gitmeme eyleminin başını İngiltere çekiyordu. İngiliz büyükelçiliğinin yazışmalarında, "Ankara'da onurla ve konfor içinde oturulamaz. Majesteleri Hükümeti, Türkiye'de büyükelçi bulundurmayı yalnız bir şarta bağlıyor ki, o da büyükelçisinin İstanbul'da oturmasıdır" ibareleri geçiyordu. Şubat 1924'te Türkiye'ye atanan İngiliz Elçisi Lindsay ise iyice patavatsızdı: "Ankara'nın başkent yapılma isteği, Türklerin Asya'ya dönmeleri gerektiği içgüdüsünden kaynaklanıyor." İtilâf devletleri İtalya, İngiltere ve Fransa sonunda "orta yolu" bulmuşlardı. Büyükelçiler atanacak ancak İstanbul'da oturacaklar, Ankara'da ise irtibat büroları açılacaktı. Türkiye ısrar ederse de ilişkilerdeki düzey büyükelçilikten elçiliğe indirilecekti. "Üç büyükler"i diğerleri de taklit ediyordu. 1925 yılı başında Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çekoslovakya, Danimarka, Almanya, Macaristan, Japonya, Yugoslavya, Hollanda, İran, Romanya, İspanya, İsveç ve ABD elçileri İstanbul'daydı. İngiliz elçisi ise Ankara'ya taşınma işini adeta psikolojik bir sorun haline getirerek günlüğüne, "Bir depresyon geçiriyoruz. Ankara'nın gölgesi üstümüze uzanıyor, susuz kalmış istakoz gibiyiz" diye yazıyordu. 1926'dan itibaren direnme çözülmeye başlayacak, "son direnişçi" İngiltere ise Ocak 1930'da başkente gelmek zorunda kalacaktı.

Ankara'daki yeni yönetim, inkılâplar için yoğun bir mesai harcamaya başlamış, uzunca bir süre de Darülfünun'un desteğini yanına alabilmek için beklemişti. Hükümet, kurumun öğretim ve programına karışmamaya çalışıyor, buna karşılık alfabe değişikliği ile dil ve tarih çalışmaları konusunda yapılan bazısı egzantirik girişimler için ise Darülfünun'dan destek bekliyordu. Ancak pek çok hoca Ankara'daki faaliyetlere katılmakta isteksizlik gösteriyor, nadiren katıldıklarında ise alfabe değişikliğini de, "Güneş Dil Teorisi" gibi denemeleri de yetkin bir dille eleştiriyorlardı. Atatürk'ün iddiasının aksine, "aka, eti, ata, arkeos, amiral, kaptan" gibi kelimelerin kökeninin Türkçe olmadığını düşünüyorlardı. Mehmet Ali Aynî ve Zeki Velidi Togan gibi kimi hocalar ise 1932'deki Dil Kongresi'nde açıkça yeni yönetimin tezlerine karşı çıkmışlardı.

Cumhuriyet'İn ilk yıllarında, istense bile Ankara'ya gelinemeyecek kimi durumlar da yaşanmıştı. Buradaki baş faktör, abartılı bir milliyetçilikti. Başbakan İsmet İnönü 1925'te, "Vazifemiz, bu vatan içinde bulunanları, behemahal Türk yapmaktır. Hizmet edeceklerde arayacağımız evsaf, her şeyden evvel o adamın Türk ve Türkçü olmasıdır" diyordu. Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt da, pek farklı konuşmuyordu: "Her şey önce Türk milleti içindir. İslâmlık, insanlık bundan sonra gelir. Sadece Türk milletinin bu memlekette millî haklar isteğinde bulunma hakkı vardır. Türk orjininden gelmeyenlerin bu memlekette tek hakları vardır: Asil Türk milletine kusursuz olarak hizmetkârlık ve kölelik etmektir."