Bir siyaset klasiği: Devletin Ölümsüzlük İksiri

Dünya yaratıldığından beri zor, çetrefilli ve tehlikeli olduğu kadar sorumluluk sahibi kişilerin uykularını kaçırtacak kadar cezbedici olan meşguliyetlerin başında ''devlet yönetimi'' gelir, denilse yeridir. İşin zorluğunu en güzel, en veciz ve en anlaşılır şekilde dile getirenlerden biri olan Cervantes''in ''Devlet yönetimi, fırtınalı bir denizde yolculuk etmeye benzer'' sözü dünya tarihi boyunca kurulmuş irili ufaklı tüm devletlerin yönetimlerindeki zorluğu betimlemek için kullanılabilir. Bunun yanında yukarıda zikredilen söz, ehil kişilerin elinde ''yâver'', nâ-ehil kişilerin elinde ''kör'' talihe dönüşen bir jeopolitik konuma sahip ülkemizin şu günlerdeki yönetimi için ne kadar da uygun düşmektedir.

Bundan dolayıdır ki tarih boyunca konuyla ilgili birçok eser kaleme alınmış ve müşterek İslâmî edebiyatlarda ''nasîhatü''l-mülûk'' ve ''siyâsetnâme'' gibi isimlerle bilinen, Batıda ise ''Fürstenspiegel'' denen edebî bir tür teşekkül etmiştir. Batıda uzun bir süre Machiavelli''nin Hükümdar adlı eserinin temsilciliğini yaptığı bu türün Doğuda da günümüze ulaşan birçok klâsiği bulunmaktadır. Kelîle ve Dimne''nin baskın etkisiyle olsa gerek, konunun çoğunlukla temsilî hikâyelerle anlatıldığı Doğudaki klâsik siyasetname yazıcıları arasında, İbnü''l-Mukaffa'', el-Câhiz, İbn Kuteybe, Keykavus, Nizâmülmülk, Gazzâlî, et-Turtûşî gibi birçok ismi saymak mümkündür.

İbn Zafer''in siyasetnamesi, muhteva olarak, devlet yöneticilerine yöneticilik sanatı hakkında bilgiler verip nasihatlerde bulunmayı amaçlayan klâsik siyâsetnâme eserleri gibidir. Ancak Sülvânü''l-Mutâ'' en başta tertibi bakımından benzerlerinden farklılık arz eder. Eserini beş bölüme ayıran İbn Zafer, bu bölümlerin her birinde bir devlet yöneticisinde bulunması gerek beş aslî haslet üzerinde durmaktadır.

Sülvânü''l-Mutâ'', siyâsetnâme türündeki metinlerde yüzyıllarca işlene gelen konuları, temsilî hikâyelerle, hikâyelerde gizlenen mesajlarla anlatma yolunun tercih edildiği siyâsetnâme metinleri arasında yer almaktadır. Haddi zatında eser, beş ayrı başlık altında ele alınan konularla ilgili olarak ayet, hadis, kelâm-ı kibâr, manzum veya mensur hikmetli sözler ve birtakım hikâyelerin derlenip belli bir düzene sokulmasıyla oluşmuştur. Dolayısıyla eserde ele alınan konularla ilgili olarak teorik bilgiler fazla yer almamaktadır. Bunun yerine anlatılmak istenenler hikâyelerle, hikâyelerde gizli ya da açık olarak verilen mesajlarla okuyucuya aktarılmaya çalışılmıştır. Bu yönüyle İbn Zafer''in eseri, daha ziyade Hint kökenli siyâsetnâme metinlerinin özelliklerini taşımaktadır. Nitekim eserin Kelîle ve Dimne çizgisindeki metinlerle benzerliği çok açıktır. Öncelikle esere alınan hikâyeler, Kelîle ve Dimne ile Binbir Gece Masalları gibi metinlerin aslî yapısını oluşturan çerçeve hikâye tekniği ile iç içe geçirilmiş hikâyelere benzer bir tarzdadır. İbn Zafer''in başvurduğu bu tahkiye tekniği, Hint kaynaklı olup erken dönemlerden itibaren gerek Doğu gerekse de Batı edebiyatlarında sıkça başvurulan bir tekniktir. Sülvânü''l-Mutâ''ın Kelîle ve Dimne türündeki eserlerle bir diğer benzerliği de eserde yer verilen hikâyelerin bir kısmının, kahramanları hayvanlar olan temsilî hikâyeler olmasıdır. Ancak eserde yer alan tüm hikâyelerin bu çizgide olduğu söylenemez. Sülvân''da yer alan bu temsilî hikâyelerin yanında, kahramanları tarihsel kişiler olan ve birtakım tarihsel olayları ele alan hikâyeler de bulunmaktadır.

Sülvânü''l-Mutâ''ı özgünleştiren ve bir o kadar da ölümsüz kılan özelliği, günümüz dünyasına özellikle de ülkemizdeki olaylara adeta bir ayna olmasıdır. Bir liderde bulunması gereken özellikler, bilhassa yeni yetme tecrübesiz ve şımarık padişahları doğru bir şekilde yönlendirecek iyi bir danışmanın vasıfları, devlet yönetiminde istişârenin önemi gibi oldukça hayatî konuların yanında, günümüz dünyasını şekillendiren ihanet, işgal ve halk ayaklanmalarına da yer verildiği görülmektedir. Örneğin eserin ''sabır'' başlıklı üçüncü bölümünde, bir dış güç olarak Sâsânî hükümdarı Nûşirevân''ın Hint ülkesini işgal edip kendi ülkesine katmak için bu ülkenin refah bir hayat süren halkını, gönderdiği ajanlar vasıtasıyla padişahlarına karşı ayaklandırması ve buna karşın kendi halkının kendisine karşı giriştiği ayaklanmadan pişman olmalarını sabırla bekleyen Hint padişahının tedbirleri konu edilmiştir. Bu hikâyeyi okuduğumuzda Arap Baharı, Ukrayna''daki olaylar ve Türkiye''deki Gezi olaylarını hatırlamamak mümkün değildir. İbn Zafer, oldukça uzun olan bu hikâye boyunca, yönetici-halk ilişkisi, halk ayaklanmalarının sebepleri, bunları bastırmanın yolları konusunda oldukça önemli bilgiler verdiği gibi yine bu konular ile ilgili kimi filozoflardan alıntılar yapar.

Eseri yayına hazırlayanın tahminine göre, İbn Zafer''in eseri XVIII. yüzyılın reformist devlet adamı Nevşehirli Dâmâd İbrâhîm Paşa''nın himayesi ve tercihi ile Kara Halîlzâde Sa''îd Mehmed Efendi tarafından Osmanlı Türkçesine tercüme edilmiştir. Kaynak metni şiirlerle destekleyen bu tercümenin dili klâsik Osmanlı nesrinin birçok özelliğini barındırmaktadır.

Bahsi geçen tercüme, mütercim, tercümeye kaynaklık eden eser ve müellifi hakkında bilgilerin verildiği bir incelemeyle birlikte tercümeyi yayına hazırlayan Sadık Yazar, Büyüyenay Yayınevi''nin çizgisine uygun olarak, okuyucuya bu tercümenin transkripsiyonlu metniyle birlikte günümüz Türkçesine çevirisini sunarken, özellikle üniversite öğrencilerinin Osmanlı Türkçesi bilgilerini geliştirmelerine faydalı olabileceğini düşünerek tercümenin -mütercimin kendi kitaplığında yer alan- Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmûd Efendi koleksiyonunda 5359 numara ile kayıtlı nüshasının tıpkıbasımını da eserin sonuna eklemiştir.

Devletin Ölümsüzlük İksiri

İbn Zafer

Haz. Sadık Yazar

Büyüyenay Yayınları

824 sayfa

Haziran 2014