Evlilik ciddi iştir

Akademisyen M. Doğan Karacoşkun, televizyonlarda her şeyin yapay bir ilişki zemininde sürdüğünü; sevgi ve aşkın bile, tüketim çarkının sanal ve geçici bir boyutu gibi değerlendirildiğini; bu anlayışa meyyal, her türlü “mahrem”ini pazarlamaya hazır karakterlerin TV ekranlarını en fazla işgal eden tipler olduğunu yazıyor, yaklaşık on yıl önceki bir makalesinde. Ki, o yıllarda, onca teşhirciliğe, daha “ekranda evlenmek” garabeti eklenmemişken söylüyor bunları. Oysa tarih boyunca, insan soyunun devamının biricik şartı olan evliliğin, -değişik toplumlarda bazen içinde garip adetleri barındırsa bile- her zaman ciddiyetini koruduğunu biliyoruz. Belki de tarihin hiçbir döneminde, bugün reyting denen o “lanetli skala”nın ucuzlattığı kadar hiç ucuzlamamıştı evlilik. Lütfen, bakın da görün…

Firavunlar döneminde evlilik kurumunun önemi, “fevkaladenin fevkînde”ydi. Dr. André Morali Daninos'un “Cinsel İlişkiler Tarihi” isimli kitabında, eski Mısır'da evlenebilmenin soyluluğa adım atma anlamına geldiği anlatılıyor. Buna göre, evlenen kişi, “soylu” sayılmakla kalmıyor, o devir için çok önemli bir statü sayılan “ölünce mezar sahibi olma”, dolayısıyla öbür dünyada bir yer edinme hakkını da sağlıyordu.

Babil'de ise kadın ve çocuğu, dolayısıyla meşru birlikteliği kutsayan bir anlayış hakimdi. Kısır bile olsa kadın değerliydi. Çocuk için ikinci bir eş alınsa dahi ilk kadın protokolde öndeydi. Evlenme vaadiyle bir gençkızı kandıran erkek, bunun cezasını kellesiyle ödüyordu. Kolayca tahmin edilebileceği gibi, erkekler böyle tehlikeli sonuçları olabilecek flörtlere girmiyor ve genç yaşta evlikle tanışıyorlardı. Babil'de ailenin meyvesi çocuk da üzerine titrenilen bir varlıktı. Çocuğunu düşürmeye çalışan kadın, bir direğe bağlanır ve kırbaçlanırdı.

Eski Hindistan'da da evlilik yine önemli bir toplumsal kurum, kadın ise mutlak anlamda erkeğin egemenliği altındaydı. Nikâh, ölüm halinde bile devam ederdi. M. Ö. 2000 yıllarında -ki günümüzde dahi Hindistan'daki bazı yakma haberleri ajanslara düşebiliyor - kocası ölen kadınlar evliliğe sadakât adına diri diri yakılır, malı da din adamlarına kalırdı. Ancak burada küçük bir nüans vardı. Kast sisteminin fakir tabakasından bir erkek öldü mü, karısı yakılmaz sadece ömür boyu dul kalmaya mahkûm olurdu. Üst kesimde ise dul kalan kadın her halükârda yakılıyordu, çünkü koca zengin, tapınak önderlerine kalacak miras ise göz kamaştırıcıydı. Din adamları böylece zenginlerde “takva”, fakirlerde ise “fetva” yoluna gidiyorlardı.

Sapkın ilişkilerin yatağı Roma'da bile evlilik yine de, toplumun dizaynında önemli bir işleve sahipti. Buradaki evlilikler, ağırlıklı olarak ekonomik kaygıların izlerini taşırdı. M. Ö. 5. yüzyılda, fakirlerle zenginlerin evlenmesini yasaklayan metinler görülmüştü. Yasa koyucu, zenginin malının, sırf evlendi diye bir baldırı çıplağa gitmesine razı değildi. Avrupa'nın eski milletlerinden birisi olan Vikingler'de ise evlenme kelimenin tam anlamıyla “finansal bir araç”tı. Evlenme çağına gelmiş kızı bulunan babalar, müdebbir bir tüccar gibi, damat adaylarının kızına biçtiği fiyatları inceliyor ve en yüksek teklif sahibine kızını veriyordu. Artırma, kamuya açık bir yerde ve talipli herkesin katılımıyla gerçekleşiyordu. Çiftin ileride geçim sıkıntısı çekmemesi için bir ayağına altın, diğerine gümüş iki kalın halhal takmak da Viking adetlerindendi.

“İdeal İslâm” anlayışında evlilik adına sorun yaşanmadığı şuradan belli ki; bırakın klasik devirleri, daha geçen asrın ortalarına kadar bile Müslüman ülkeler boşanmaların en az görülüğü yerlerdi. Hala da evlilik, dünyanın neresinde olursa olsun “ortalama bir Müslüman” için çok önemli bir kurum. İnsanlık tarihindeki sapmaları düzeltmeye gelen İslâm'ın etkisindeki toplumlarda, doğaldır ki literatüre girecek çapta “garip evlilik adetleri” de görülmemişti. Meşru bir nikâh temeline dayanması ilk şart olan İslâm toplumlarındaki evliliklerden beklenenler kısaca şunlardı: Aile fertlerinin sağlam bir inanca ve günlük hayatta güzel amellere sahip olmaları. Aile arası ilişkilerin sevgi ve saygı esasına dayanması. Aile fertlerinin günün gerektirdiği bilgi, görgü, edep ve tecrübe ile sürekli bir gelişme içinde bulunmaları. Aile bireylerinin İslâm ahlâkı ile ahlâklanması. Aile içinde eve giriş ve çıkışlarda belli edeplerin gözetilmesi.

“Kız, oğlanın göreceği bir odada pencere üzerine bir parça kuru ekmek, bir limon, bir kömür parçası koyar, halecan içinde beklerdi. Delikanlı karşı pencereden bunları görürse anlardı ki; komşu kızı, aşkiyle kömür gibi yanmış, limon gibi sararmıştır. Peki, ya kuru ekmek? Bu en mühimidir: 'Tek seninle evleneyim, ömrümce kuru ekmek yemeye razıyım!” Yan yana köşklerdeki bir pencere muhabbeti uğruna kız ve erkek koca bir yaz mevsimi odalarına kapanırlar, kafes arkasından ara sıra birbirlerinin mevcudiyetini fark etmekten memnun, uslu uslu otururlardı.

Kemal Beydilli'nin, “Bir İmamın Günlüğü”nde anlattığına göre, Osmanlı'da bazı gayrimüslimler de “imam nikâhı” kıydırıyorlardı. Bu ilginç uygulamalar, genelde cemaat içi ya da kilise ile olan anlaşmazlıkların bir neticesi olarak ortaya çıkmaktaydı. Hıristiyan azınlıklar, evlendirmeyi adeta bir ticarete dönüştüren aç gözlü papazların fahiş nikâh paraları istemelerinden dolayı imamlara yönelmişlerdi. Azınlıkları bu yola iten bir diğer etken de, kilisenin “boşanmama” kuralıydı. Patrikler, zaman zaman bu tür nikâhları şikayet konusu yaparlardı.

Sokak, tiyatro, sinema, gazino, otomobil, plaj, otel, tramvay, mektep, konser… Hulyaya yer kalmamıştır; kadın erkek artık meçhul noktası kalmamış bir unsur olduğu için aşk ve alâka bir nazariye değil, müspet bir ilimdir. Bugünün aşklarında bir türlü yanaşılamayana karşı tatlı tahassür, şiir, hulya yoktur; fakat maddî ve müspet ilimlerle, bilme ve tanımanın zevki mevcuttur. Onun içindir ki, artık âşık olmayı sevmiyoruz; daha ziyade tanıyıp hoşlandığımızı seviyoruz. Sevda, şimdi ilme müstenittir, mamafih unutulmamalıdır ki, ilimde dahi aldanmak ve boşa çıkan bir netice ile karşılaşmak mümkündür…

(Üç Nesil, Üç Hayat, Refik Halid Karay)