Kitap okuyacağım! Kölelerim nerede?

Alah'ın bütün ilimleri insana öğrettiği" bir vakıa. İnsanoğlunun bunları peyder pey hayata geçirebildiği ise çok açık. "Yazı" da, bu uzun ve zorlu sürecin ibtidâsı. Bu sürecin, değme maceralı hikâyelere taş çıkartacak bir olay örgüsü var hiç kuşkusuz. Öncelikle; mağaraların, Mısır'daki tapınakların duvarlarına çizilenleri, yazılanları hep biliriz. Bunları bilmemizin önemli bir nedeni ise kalıcı olmalarıydı. Ancak fazlasıyla "kalıcı"ydılar, çünkü bu tür yazıları bir yerden bir yere götürebilmek teknik olarak mümkün değildi. Sonraları; taş tablet, çanak çömlek parçaları, balçık yaprağı, ağaç kabukları, hayvan derileriydi uzun süre üzerine yazılanlar. Meselâ, Peygamber Efendimiz (sav), Kur'an'ın bazı âyetlerini koyunların kürek kemiklerine yazdırmıştı. "Tuğla gibi kitap"lar da görülmüştü. Benzetme değil, gerçekten "tuğla kitaplar" vardı ancak bunlar, dar yüzeylerinin pratik olmayışı nedeniyle fazla tutulmamıştı.

Asurlular'ın kütüphanelerindeki kitaplar, lüleci çamurundan yapılma tabletlerdi. Lüleci çamuru, yumuşakken yazı yazılır, bilahare "kitaplar fırına verilirdi." Ateş, su ve küfden etkilenmeyen kitaplardı bunlar. Ninova Kütüphanesi'nde böyle 30 bin lüle tableti vardı. Ancak bunlar kağıt gibi üst üste duramadığı için yanyana konulur ve her birinin üzerine de numara yazılıp, ad tekrarı yapılırdı. Kitaba meraklı ve uyku problemi olan kimi krallar ise geceleri uyumadan önce kölesine emreder, o da koca tableti yatak odasına getirir, kitap okunurken kralımız da uykusuna dalardı. Çanak çömlek kırığı ise ucuz olmasından dolayı revaçtaydı. Bir Yunan bilgini, "kitabını" tamamlayabilmek için evindeki bütün çanak çömleği kırmıştı. Görevli olarak Mısır'a giden Romalı askerler de, devletin hesap kitap işlerine ilişkin yazışmaları çanak çömlek kullanarak görmüşler, ortaya "çömlek makbuz" gibi şeyler çıkmıştı.

Sonra papirüs geliştirildi ve buna bağlı olarak yaygınlaştı. Mısırlılar'ın papirüsleri, 100-150 metreyi bulan bir şerit halinde olurdu. 'Kitapçı'ya gittiğinizde ise bugünün halı ya da duvar kağıdı mağazalarını andırır bir görüntü vardı mekânda. Papirüsün eninin epeyce geniş olduğu ilk zamanlar, iki köle ortadan geçirilmiş sırığı yanlarından tutar, devrin zengini de kitabını kumaş rulosu gibi çeke çeke okurdu. Zamanla kölelerin yerini iki direk aldı. Ancak not almak hâlâ imkânsızdı. Çünkü bıraktığınızda papirüs, yaylı bir şerit gibi hemen eski yerine sarılmaya başlardı. "İnek kuyruğuna" benzeyen bir bitki görünümündeki papirüs, asırlarca kağıt olmuştu. Öte yandan, papirüsden elbise, yiyecek, ayakkabı, içecek, kayık bile olurdu. Yiyenler, "papirüs kızartması"nın çok lezzetli olduğunu da anlatırlardı. Bazı Firavunlar, papirüs ihracatını durdurmuştu. Bu duruma kızan Pergamon'daki Bergama Kralı da bilginlerine emir vererek, "Bana onun gibi bir şey bulun" demişti. Parşömen, adını aldığı Pergamon şehrinde böyle bulunmuştu. Hayvan derilerinin inanılmaz derecede inceltilmesiyle elde edilirdi parşömen. Öyle ki, ünlü hatip -çok konuşana çaçaron denmesi ondan kinayedir- Ciceron, İlyada'nın 24 şarkısını bir ceviz kabuğuna sığacak şekilde parşömene yazabilen ustalardan söz ediyordu.

Avrupa için, bildiğimiz tarzda kağıt ve kalemin hikayesi ise sadece 400 yıllık bir maziye sahip, hatta Fransız Devrimi'ne kadar bile eski usul devam etmişti. Müslüman alimlerin bulup geliştirdiği kağıt, İslâm coğrafyasında bol bol kullanılırken, Batılı ise balmumu not defterleriyle, kitaplarla ilim öğrenmeye çalışıyordu. Cep not defteri büyüklüğünde olan balmumu kitaplar, defterler bir kaç levha üst üste olurdu. Okullarda, işyerlerinda revaçtaydı. Ancak çok sıcak havalarda yazının eriyerek kaybolması riski vardı. Ucuz olsun diye domuz içyağından yapılan balmumu defterlerin iğrenç kokuları da ayrı bir sorundu. Devlet daireleri de balmumu mektuplar kullanırdı.

Kağıt Avrupa'ya geldiğinde artık "nispeten seri" kitap yazma da görülmeye başlanmıştı. Manastırlara kapanan keşişler, alimlerin, zenginlerin fikirlerini "sevap kazanmak" için kitap haline getiriyorlardı. Sonra sonra sadece sevap değil para kazanmak da istedi rahipler. Ortaçağ'daki bir kitap yazıcısı rahip, "Papaz Jean'a 25 gulden veriniz, bir de ona dua ediniz" diye kitaba not düşmüştü. Kağıt, eski paçavralardan, bilahare ağaç kıymıklarından imâl edildi. İşin aslı paçavraları ıslatmak, sonra güneşte kurutmak ardından bir dibekte toz haline gelinceye kadar dövüp yeniden ıslatıp olabildiğince ince bulamaç tabakaları oluşturmak ve nihayet bunu da kurutmaktı. Bugün para ve kıymetli kağıtların vazgeçilmezi olan filigran ise o günkü kağıt ustalarının ürünlerine imza atma arzularından doğmuştu. Çan, boynuz, aslan başı gibi ufak bir figür, kağıt hamurunun dibine konur, burası kağıdın diğer yerlerine göre daha ince kalırdı. Işığa tutulduğunda ise ustanın imzası belirirdi. Kağıt, ucuz, dolayısıyla yaygındı. Ne var ki, asıl rengi siyah - kahve karışımı olan kağıdı beyazlatmak için kireç kullanılıyor, çok yakıcı bir madde olan kireç de kağıdı dayanaksız hale getiriyordu. Ancak her şeye rağmen, fukaralıktan hendeklerde yatan, aç karınlarını doyurmak için tavuk çalan Ortaçağ Avrupa'sının öğrencileri için bu ucuz kağıttan yapılma kitaplar, defterler, pahalı parşömen ve pis balmumuna göre kesinlikle çok daha iyi bir alternatif olmuştu.

Joann Gensfleich Gutenberg, matbaayı buldu. İlk dönemler, kalıpların satır başlarında büyük harfler yoktu. Yazıcılar, bunları sonradan eklerlerdi. Bu nedenle içeriye doğru bir boşluk bırakılırdı. İşte, "paragraf girintisi" böyle ortaya çıkmıştı. "Kitap kapağı"nın hikayesi ise "tamamen duygusal"dı. Eskiden, kitabı zengin parasını verir ısmarlar, ortaya birkaç nüsha konulur, yazar da özel başlıklarla adını yazmaya gerek duymazdı. Kitabın başı ya da sonunda, metin içerisinde kaynar giderdi yazarın adı. Fakat baskı makinesi gelip, sürüm artınca, üstelik ısmarlama değil kitabı yazıp satmak zorunluluğu ortaya çıkınca, yazarlar matbaacılarla ortaklaşa "mal"ın reklamını yapma ihtiyacı duymuşlardı. Bu nedenle kitaplarda büyük harfler ve özel desenlerle kapak yapma alışkanlığı baş gösterdi.

Dünyanın en kolay işlerinden birisi, bilgisayar ekranı üzerindeki yanlışları silmek. Peki ya eskiden nasıldı? Genellikle siyah ve kırmızı boyalarla yazılan yazılarda meydana gelen bir hata için uzun asırlar, "bildiğimiz dil" kullanılmıştı, tabiî genellikle de "köle dili". Roma İmparatoru Caligula ise düzenlediği şiir yarışmasında dereceye giremeyenlere, papirüs üzerindeki kötü şiirleri köleler vasıtasıyla değil bizzat kendi dilleriyle silme cezası vermişti.

Sonra sonra "rıh" da kullanılır olmuştu. Yazıyı genel olarak kurutmak için de, meydana gelen hataları yok etmek için de kağıda kum dökülürdü. Bu yüzden, eski devirlerde mektup alan kişi, zarfı açtığında ortaya kumlar da saçılırdı. Kalem konusunda durum farklı değildi. 1600'lere kadar balmumu defterlere metal kalemlerle yazılırdı. Bir ucu sivri, diğer ucu yuvarlak metalden kalemler vardı. Yuvarlak kısmı silgi görevi görürdü. Bugün bile kullanılan, "kalemi kuvvetli" deyimi, o günlerden tevarüstür. Bundan da kasıt, edebî kalite değil, zorlarken kırılmayan, bükülmeyen kalemlere

sahip olunmasıydı.