Ortadoğu dünya barışının kilit noktası

ünyaca ünlü yazar Ben Okri, Zeytinburnu Belediyesi tarafından bu yıl ilk kez düzenlenen Uluslararası Öykü Festivali için İstanbul'daydı. Dünyanın en prestijli edebiyat ödüllerinden Man Booker'ın 1991 yılındaki sahibi yazar ilk kez Türk okurlarla buluştu. Eserleri 20'yi aşkın dile çevrilen Okri, annesinin Nijerya İç Savaşı'nda kendisine anlattığı hikayelerle büyüdü. İlham kaynağı bu hikayeler oldu. 14 yaşındayken, üniversitenin fizik programına kabul edilmeyen Okri şiir yazmayı tercih etti. Okri, sosyal ve siyasi konularda makaleler yazmaya başladı ama yayınlatacak bir yayınevi bulamadı. Başarıyı 18 yaşında yazdığı ilk romanı 'Çiçek ve Gölgeler' ile kazandı. Daha sonra 1983'den 1986'ya kadar şiir editörü olarak Batı Afrika dergisi hizmet vermeye başladı ve 1983 ile 1985 yılları arasında BBC World Service için çalışmalar yaptı. 'Aç Yol' romanı, Oxfordshire'lı bir İngiliz alternatif rock grubu olan Radiohead'in 'Street Spirit (Fade Out)' adlı şarkısının sözlerine ilham kaynağı oldu ve tüm dünyada büyük yankı uyandırdı. Türkçe'de 'Tehlikeli Aşk' ve 'Aç Yol' adıyla yayımlanan iki romanı bulunan yazar ile buluştuk...

Annemin bana anlattığı hikayeler kalabalıklar içerisinde bilinenlerden daha farklıydı. Toplumda anlatılanlar epik, köken ve büyü öyküleri, kültürümüze ait bilgiler, hayvan hikayeleri, sizi belli türlere karşı uyaran, yabancılara dair korku dolu şeylerdi. Anneminkiler ise çok daha farklıydı. Hepsi benim zihinme özeldi. Çünkü ben inatçı ve kandırılmayan bir çocuktum. Bana ilham verirseniz beni kandırabilirdiniz. Annem de bana hikayelerle esin vermek konusunda epey iyiydi. O yüzden onun hikayeleriyle büyüdüm ve hep aklımda tuttum.

Savaş beni derinden etkiledi. Normal bir çocukluk geçiriyorken bir anda ölümü tanıdım. 7-8 yaşında sokakta ölümle karşılaşmak, nehirde yüzen cesetleri görmek zihninizi ikiye yaran bir etkiye yol açıyor. Normal şartlarda ölümle tanışmak ergenliğe hatta 20'li yaşlara kadar gerçekleşmez. İngiltere'de hala büyükannesi ve büyükbabası sağ olan ve 40 yaşına gelip ölümün ne olduğunu bilmeyen insanlar var. Böylelikle aslında 20'li yaşların sonlarına doğru sormaya başlayacağınız büyük soruları ben 7 yaşında sormaya başladım.Yaşam, ölüm, ihanet, kader, korkaklık, iyilik, onlar, biz... Biz ve onlar meselesi ben her zaman ilgilendirdi. Biz ve onların kimler olduğu, bunun nasıl tanımlandığı ve bugünden yarına nasıl değişebildiğini görmek beni çok etkiledi. Gün gelir 'biz buyuz' deriz, gün gelir onlar başka bir şeye dönüşür ve yine gün gelir siz kendiniz onlardan birisi olmuşsunuzudur.

Küçük yaştan beri bu soruları sorduğum için dünya adına her türlü adeletsizliğe karşı hep bir cevap arayışı içerisinde oldum. Çok uzaklarda cereyan eden adaletsiz bir davranış bile beni çok öfkelendirir. Ve bir konu hakkında çok yaygın bir uzlaşma olduğunda taraf olmakta çok zorlanırım. Çünkü konsensüsler yanlış olabilir. Bu yüzden de ırksal ve etnik kimliklere karşı oldukça mesafeli ve güvensizim. Çünkü bunun nereye gittiğini çok iyi gördüm. Sonuç soykırım. Etnik ideolojilerin tehlikesi de tam olarak budur. "Biz" diye konuşmakla başlar ve "onları öldür" diye kolayılıkla sonuçlanabilir. 7-8 yaşındaki bir çocuk açısından düşündüğünüzde dün komşunuz olan birinin bugün sizi öldürecek taraflar haline gelmesi zihninizi derinden etkliyor. Bu yüzden de politik dile karşı son derece güvensizim.

Ortadoğu dünya barışı açısından kilit bir role sahip. Bu bölgedeki sorunlar çözülebilse dünyanın geri kalanı rahatlayacak. Bütün enerjimiz Ortadoğu'da kilitlenmiş durumda. Dolayısıyla dünya için ayrı bir önemi var. Çok küçük bir bölge olabilir ama orada oluşacak bir barış ortamı dünyayı ferahlatacak bir güce sahip olacak. Yaşanan tüm trajedilere rağmen bu kilidin çözülmesi, bizi insan olarak ırkın, ideolojinin, etnisitenin ve dinin üzerine çıkan bir tahayyül edebilmemize imkan verecek.

Çözümün ne olduğu bilmiyorum ama nereden başlanacağına dair fikrim var. Dil bize yardımcı olabilir. Hiçbir savaş dil olmadan başlatılamaz. İnsanların zihnini kamçılamak için, propaganda yapmak için, bir insanı intihar bombacısına dönüştürmek için kullanılan şeyler sözcüklerdir. Güzel bir dini alıp onu başkalarını öldürme aracına dönüştürmek için de sözcüklere başvurulur. Dili ele alırsak problemi çözmüş olmayacağız ama bir aşama kaydedebiliriz. Nefret, dil düzleminde oluşturulur. Keşke okullarda dilin tehlikeli potansiyeli hakkında eğitim verilse.

"Herhangi bir aptal roman yazabilir. Elinizde hiçbir şey yokken biraz düşünürsünüz. Bir örgüyle bitirirsiniz ve eli yüzü düzgün bir roman çıkar. Roman edebi türlerin arasında en tembel olanıdır. Hiçbir standardı yoktur. Bir tavukla keçinin evlenmesini ele alırsınız, bundan bir roman çıkar. Fakat öykü çok daha fazla cefa ve titizlik gerektiren bir şey. Berrak bir zihinsel durum... Belli bir fikre, düşe odaklanabilmeyi ve onu sürdürebilmeyi gerektirir. Kısa öyküler sayesindedir şehirlerin kurulması ama romanın tembelliği yüzünden şehirler çığrından çıkar.

Türkiyeli okurların eserlerimle derin ilişkisi varsa bu beni çok mutlu eder. Bu durum öykü anlatma şekliyle ilgili olabilir. Biliyorum ki Türkiye'de de benim geldiğim yerdeki gibi bir öykü anlatma geleneği var. Bugün bunun nesli tükeniyor. Fakat kaybolmakta olan şeyin kokusu daha keskindir. Bunlar da kaybolan gelenekler. Türkiye'de de bir sürreal algı var. Bütün bu gerçekliğin altında daha düşsel bir gerçeklik katmanı yer alıyor.