Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
50

Bildirimler

Türkler cahillere Almanlar delilere gülüyor

Latife Beyza Turgut04:00, 27/08/2023, Pazar
Yeni Şafak
Azem Sevindik.

“Almanlar delilere, İskoçlar kendi asillerine, Japonlar yabancılara, Yahudiler kendi cimriliklerine, Türkler ise akıllı geçinen cahillere, gösterişe ve açıkgöz geçinen aptallara çok gülüyor” diyen Dr. Azem Sevindik, Selçuklu dönemi mizahından günümüze miras kalan Nasrettin Hoca ve Keloğlan gibi karakterlerin güldürüyle birlikte felsefi bir sorgulama alanı açtığını söylüyor.

Kapsayıcı bir kavram olarak mizah, kültürü oluşturan şeylerin, yaşamsal tasavvurların eğlenceli ve sanatkârane kompozisyonunu sunar. Bertolt Brecht, “Mizahın olmadığı yerde yaşamak zor; her şeyin mizah olduğu yerde yaşamak olanaksızdır” diyor. Selçuk Üniversitesi Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Azem Sevindik, mizahın hayatımızdaki yerini “Kahkahanın Kültür Tarihi, Felsefi ve Sosyolojik Bir Mesele Olarak Bellek ve Mizah” çalışmasında anlatıyor. Çalışma, somut veriler ve tartışmalarla mizahın karanlık tarihine bir ışık tutuyor, onun çok yönlü taraflarını felsefi, sosyolojik ve halkbilimsel açıdan ele alıyor. Türk halk bilimi, halk edebiyatı, karşılaştırmalı edebiyat, kültür bilimi, kültürel antropoloji üzerine akademik araştırmalarına devam eden Sevindik ile yeni kitabı “Kahkahanın Kültür Tarihi” üzerine konuştuk.

Gülmece hem felsefi hem psikolojik hem de sosyolojik

Öncelikle kitabın hikâyesi ile başlayalım. “Niçin, kime/neye, nasıl gülüyoruz”, “Hristiyanlık ve mizah”, “Türk mizah tarihine genel bir bakış” gibi mizahı hem tarihi hem felsefi hem de sosyolojik bir mesele olarak ele alan “Kahkahanın Kültür Tarihi” kitabı nasıl ortaya çıktı?

Bu kitap, uzun ve keyifli bir çalışmanın ürünü diyebilirim. İnsanda iki aşırı dil vardır, “gülmek” ve “ağlamak”. Bu iç içe geçmiş iki aşırı insani duygu -ki Platon buna ‘karma zevkler olgusu’ der- esasında aynı gözenin sulağında karılmış ve yan yana duvara asılmış maskelerdir. Tiyatro temsillerinde çamurdan ve ahşaptan maskeler vardır. Beni cezbeden sadece bu değildi. Gülmecenin estetik, mantık, düş gücü gibi değerleri içeren felsefi, psikolojik ve sosyolojik bir tarafı; gülümseme, tebessüm, kikirdeme, sırıtma, kahkaha gibi çeşitleri var. Mizah ritüel, şenlik, festival ve karnavalların ayartıcı bir unsuru. Hayatın bizzat içerisinde. Sözlü ve yazılı edebiyatta da var, hep olmuş; tiyatro, şiir, roman, hatta epik destanlarda... İlyada’da, o kanlı savaşın ortasında komik tip olarak birden çirkin Thersites belirir. B. Sanders “Edebiyat daha çok oyun ve alaycı konuşmadan, esprilerden ve neşeli konuşmalardan doğup gelişmiştir” der. İşte tüm bunlar bir edebiyat araştırmacısı olarak beni bu kitabı yazmaya iten sebeplerden bazıları.

Mizahın büyüsü tanımlanamaz oluşunda gizli

Sizce mizah, tanımlanabilir mi?

Mizahın büyüsü onun tanımlanamaz oluşunda gizlidir. S. Steinberg şöyle diyor: “Mizahı tanımlamaya çalışanın kendisi de mizahın tanımlarından biridir.” Yenilgiyi daha en başta kabul eden tanım daha var. R. K. Simon, “Komedinin anlamı gibi cevaplanamaz bir soruyu açıklamaya yeltenenleri incelediğimde, yapılan çıkarsamalar bana 25.000 yılın en ilginç başarısızlıklarından biri olarak göründü” demiştir. M. Bavis, “Güleriz gülmesine de aslında güldüğümüz kendi hikâyemizdir” der. Yine de Platon, Aristo, Kant, Descartes, Bergson, Hobbes gibi gülme eylemini tanımlamaya çalışan filozoflar vardır.

Almanlar delilere, Türkler cahillere gülüyor

Peki, toplumlar arasında güldüren unsurlar hangi hususlarda ayrılıyor, hangi hususlarda birleşiyor?

Esasında toplumlar farklı şeylere gülse de gülme her yerde aynı; “ha ha hahah…” herkesin tanıdığı ortak dil. Almanlar delilere, Araplar acemi sihirbazlara ve fıkralara, İskoçlar kendi asillerine, Danimarkalılar politikacılara, Japonlar yabancılara, Yahudiler kendi cimriliklerine, Afrikalılar kendi durumlarına ve kısıtlı özgürlüklerine daha fazla gülüyorlar. Türkler ise akıllı geçinen cahillere, gösterişe ve açıkgöz geçinen aptallara çok gülüyor. Güldürü kahramanları da bunun üzerinden şekilleniyor. Zira mizah, kolektif bir üretim süreciyle şekilleniyor.

Güldürüde insanlığın geçirdiği kültürel dönemler çok etkili. Sözlü, yazılı ve elektronik kültür evresi mizahı da şekillendirmiş. Yine yerleşik-göçebe, kent-kır, geleneksel-modern gibi hususlar da gülmeyi şekillendiriyor. Örneğin çiftlik-bağcılık anlayışına dayalı, bağ bozumu şenlikleri düzenleyen Antik Anadolu mizahı ile çobanlık kültürüne dayalı, koç katımı ve mesir eğlenceleri olan Anadolu Selçuklu mizahı örtüşmüyor, farklı.

Türk insanı gülmenin felsefesini kavramış

Çalışmanızda “Erken dönem Türk mizahı”, “Anadolu Selçuklu dönemi Türk mizahı” ve “Osmanlı-İmparatorluk dönemi Türk mizahı” olarak üç dönemde Türk mizah kültürünü ele almışsınız. Bu dönemleri incelerken ortak bir özelliğe rastladınız mı?

Elbette. Sürekli bir kültürel aktarım ve yeni eklemlemeler söz konusu. Türk insanı gülmenin dilini ve felsefesini kavramış asil ve zeki bir millet. Tarihsel yürüyüşünde Türklerin mizaha yüklediği anlamlardan, yarattıkları mizahi tiplerinden bu anlaşılabiliyor. Deli Dumrul, Keloğlan ve bilgeler bilgesi filozof Nasreddin Hoca... Elbette Osmanlı dönemi geleneksel Türk tiyatrosunda Karagöz (oyunlardaki İmparatorluk tiplemeleri) ve fıkralarda Bekri Mustafa, İncili Çavuş, Bektaşi gibi yeni ve özgün gülmece tipleri yaratılmış. Profan ve ritüelistik oyunlarda da yoğun gülmece içerikleri hep olmuş. Bu gülmece gelenekleri Anadolu’da hâlâ köy, barana ve yâren odalarında, sağdıç gecesi toplanmalarında devam ettiriliyor. Sözlü anlatı ve geleneksel temsillerin kahramanları elektronik kültür ortamında dizilere, filmlere, animasyonlara aktarılıyor. TRT Çocuk yapımları bu konuda çok güzel bir örnek.

Nasreddin Hoca felsefi bir sorgulama alanı açıyor

Selçuklu dönemi mizahından günümüze miras kalan Nasrettin Hoca, Keloğlan gibi karakterlerin bizim coğrafyamızda nesiller boyu toplumlu güldürüp aynı zamanda ders vermesini neye bağlıyorsunuz?

Çünkü Nasreddin Hoca sadece güldürmüyor, felsefi bir sorgulama alanı da açıyor. Yaygın fıkralar bilinir: Hoca anlaşamayan her iki kişiyi dinler ve “Haklısınız” der. Karısı, “Nasıl her ikisine de haklısın dersin?” diye kocasına çıkışınca “Sen de haklısın” der Hoca. Bu çok derin bir felsefi duruş ve söylemdir. Hayatta herkes haklı olduğunu düşünmez mi, zaten “Doğru nedir, doğru bilgi nedir?” Felsefi soruşturmaların tam ortasına düşeriz. Yine bir papağanın, Hoca’nın hindisinden tam on kat fazla para etmesi onu ziyadesiyle kızdırır. Sahibi “Papağan konuşur” deyince Hoca “O konuşursa, bu da düşünür” der. Bu cevabı, üniversitede bir ders boyunca mizah felsefesi bağlamda inceleyebilirim. Keloğlan’ın gülmecesi biraz daha farklı. Orada saray-halk, Selçuklu Sarayı-Türk aşiretleri ikilemi söz konusu. Halkın yansıması olarak hazırcevaplık, zeka, doğuştan kel oluş bağlamında tip komikliği, her problemi çözme yeteneğiyle “üstünlük teorisi” bağlamında ele alınabilir.

Orta Çağ Kilise’si gülenleri cehennemlik görür

Batı’da mizah kavramını anlamlandırma süreci ile ilgili olarak neler söyleyebiliriz?

Platon komedya sanatçılarını Devlet’inden kovar. Aristoteles, komedyayı alt sınıf karakterlerinin taklidi olarak görür. Fakat gülmece ciddi bir eylemdir. Aristophanes, komedyalarında yalancı laf ebelerini, çıkarcıları, safsatacıları, dalkavukları eleştirmiştir. Batı gülmecesi Antik Anadolu mizahından da etkilenmiştir. La Fontaine’in 238 masalından 124’ü Aisopos masallarına benzer. Kapadokyalı Basileios hangi amaçla olursa olsun her türlü gülmeceyi yasaklamıştır. Orta Çağ’da gülenleri cehennemlik olarak gören, acı üzerine kurulmuş Kilise, gülmeceye asla olumlu yaklaşmamıştır. Salisburyli John, Hz. İsa’nın hiç gülmediğini, aksine sıkça ağladığını söyler. Aydınlanma’yla birlikte bu yaklaşım değişmiştir.

Sosyal medya mizah için yeni bir alan

Mizahın 1990’lara gelinceye kadar ağırlıklı olarak eleştirme, sorgulama işlevlerini yerine getirdiğini söyleyebiliriz. 1990 sonrasında ise mizahın bir dönüşüm geçirdiğini söyleyebilir miyiz?

Gelenekten de beslenen mizahın artık elektronik kültür ortamıyla birlikte kendisini güncellediğini söyleyebilirim. Film, dizi ve müzikler, şaka videoları ve video altı yorumları, capsler, vinelar, Facebook, İnstagram, TikTok ve YouTube paylaşımları mizahın boy gösterdiği yeni alanlar olarak sayabiliriz.

28 Şubat Dönemi “Bin Yıl” oyunuyla anlatılacak

“Bir Düş Gördüm”, “GK”, “Çamaşır Suyu”, “Sahne Tozu” ve “Bir Tutam Karanfil” adlı yapımlarda seyirci karşısına çıkan oyuncu ve oyun yazarı Nurdan Albamya, 28 Şubat Dönemi’ni anlatan “Bin Yıl” adlı tiyatro oyununu sahneye taşıyacak. Yaşanmış bir olaydan esinlenerek eseri kaleme aldığını ifade eden Albamya, oyunun konusuna ilişkin, “İki tiyatro oyuncusu, sahneledikleri bir oyunun 28 Şubat kararlarına aykırı olmasından dolayı hapse düşüyor. Hapiste de hâlâ bildikleri yoldan hakkı anlatmaya devam ediyorlar” ifadelerini kullanıyor.

İzahı olmayan şeyin ancak mizahını yapabiliriz

Albamya, eserin komedi türünde olacağını belirterek, “28 Şubat, emsali görülmemiş derecede saçma bir süreç olduğu için ‘İzahı olmayan şeyin ancak mizahını yapabiliriz’ dedim ve bir komedi oyunu yazdım. Bu oyun bir açıdan gerçeğinden esinlenilmiş bir kurgu olsa da bir yandan da yapmaya çalıştığımız şeye bir ayna tutuyor. Bir avuç oyuncu olarak, kendi değerlerimizi en iyi bildiğimiz yoldan anlatmayı hedefliyoruz” diyor.

Albamya, “Bin Yıl” oyunu ile ilgili şu bilgileri veriyor: “Hayal dünyamızı zorladığımız bir oyun oluyor. Hiçbirimiz hapis hayatının ne kadar zor olabileceğine dair bir şey bilmiyoruz. Bir de karakterlerimiz suçsuz. Onlara yapılan haksızlıkların ucundan kıyısından geçmedik. O yüzden tahmin etmeye çalışıyoruz. Zaman zaman provalarda gözlerimiz dolmuyor değil.”Albamya, eseri yeni sezonda Türkiye’nin her yerinde sahneye koymayı planladıklarının altını çizerek, prova süreci tamamlandıktan sonra ekim ayında prömiyer yapmayı hedeflediklerini sözlerine ekliyor. Yönetmenliği Yunus Emre Obut’un üstlendiği eserde, Cengiz Gül, İslam Çamyar, Kamil Özkaynak ve Kemalettin Caymaz oyuncu olarak yer alacak.

Soul müziğin divası Imany İstanbul’a geliyor

“Müzik dünyasında adını “You Will Never Know”, “Don’t Be Shy”, “Slow Down” ve “Take Care” adlı şarkılarıyla müzik dünyasında adından söz ettiren soul müziğin efsane ismi Imany, 7 Eylül’de İstanbul’da müzikseverlerle buluşacak. İlk albümü “Shape of a Broken Heart” ile üç ülkede platin plak ödülü kazanan sanatçı, Piu Entertainment organizasyonuyla Turkcell Vadi’de konser verecek.Imany, görsel şov eşliğinde 8 çello sanatçısıyla birlikte sevilen parçalarını seslendirecek. Kariyeri boyunca 3 albüme imza atan sanatçı, 10’un üzerinde tekli çıkardı.



Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...