Yaratıcı okur beri gelsin!

Büyük yazarları kendi yaşadığı zaman ve mekânın dışında düşünmekte zorlanırız. Böyle magazinel bir bilgiye ihtiyacımız da yoktur aslında. Kafka Ankara'da, Joyce Dublin değil de İstanbul'da, Borges Bursa'da gibi mesela. 2000'li yıllarda. Düşünmek zor. Bir yazarı olduğu kişi yapanın içinden çıktığı toplum ve çağ olduğu ve zaten aramızda olsalar da tanıyamayacağımız bilgisinden hareketle bunun fazla farazi ve fuzuli bir uğraş sayılacağını biliyorum ama yine de Nabokov, bugünün Türkiye'sinde yaşasaydı olacakları merak etmeden duramıyorum. Zehir gibi bir zeka, sivri bir dil, baş edilemeyecek bir mizah ve kavrayış gücü, yetmezmiş gibi her an ölüm vuruşu yapabilecek kapasitede bir kalem. Bu saydıklarım başka yerlerde ne anlama gelir bilmem ama Türkiye'de azımsanmayacak sayıda düşman demektir. Yaşasaydı Nabokov, Cihangir'in arka sokaklarından birinde başka yazarlar tarafından linç edilmiş halde ölü bulunabilirdi. Aslında buradan bir hikâye çıkar o yüzden konumuz bu değil, konumuz bana bunları düşündüren kitap: İletişim Yayınları'ndan çıkan, Vladimir Nabokov'un Amerika'da Wellesley College ve Cornell Üniversitesi'nde verdiği Avrupa Edebiyatı'nın Ustaları ve Rus Edebiyatı Çevirileri derslerindeki notlarından toparlanan Rus Edebiyatı Dersleri. Rus Edebiyatı hakkında hemen hemen hiçbir bilgisi olmayan Amerikalı öğrencilere verdiği derslerde Nabokov; Gogol, Turgenyev, Dostoyevski, Tolstoy, Çehov ve Gorki gibi önemli yazarlardan bahsediyor. Yöntem olarak önce ele aldığı yazarın kısa biyografisiyle derse başlayan Nabokov, eserleri hakkında özet bir bilgi verdikten sonra yazarların seçtiği birkaç eserine yoğunlaşmayı tercih ediyor.

Rus Edebiyatı Dersleri'nde hem roman hem Rus edebiyatı için altın çağ sayılan 19. yüzyılın ünlü Rus düzyazı ustaları, Nabokov'un gözlemlerinden hem olumlu hem de olumsuz manada paylarını fazlasıyla alıyorlar. Söz gelimi Nabokov'a sorarsanız, Ölü Canlar ve Müfettiş tamamıyla Gogol'un 'emsalsiz gulyabanilerle dolu şahsi kabuslarının' ürünü. Gogol Rusya'yı hiç tanımıyordu, Ölü Canlar'ın devamını yazmakta da bu yüzden başarısız olmuştu. Diğer yandan bu 'tuhaf yaratık, ölümsüz eseri Palto'da olduğu gibi kendini koyverip, şahsi uçurumunun kıyıcığına odaklandığı vakit, Rusya'nın şimdiye kadar yetiştirdiği en büyük sanatçı haline gelmiştir.'

Dostoyevski ise -sıkı durun- büyük bir yazar değil, hayli vasat bir yazardır. En iyi eserleri, İnsancıklar ve Öteki'dir. Burada açtığımız parantezi biraz genişletmekte fayda var. Nabokov'un Dostoyevski'yle gerçekten sorunları var gibi. Onun hakkında konuşurken soğukkanlılığını muhafaza edememiş desek yeridir. Derslerinde sürekli metnin önemine vurgu yapan bu sivri dilli üstad, konu Dostoyevski olunca birden metnin alnından çıkıp dedikodunun sınırları içersine zıplıyor. Onun sürekli baba katliyle uğraşmasını, babasının Nabokov daha gençken arabacısı tarafından öldürülmesine yoruyor mesela. Bu olayda Dostoyevski'nin bir ihmali hatta bilinçli göz yumması olduğundan emin.

Onu bir Gogol taklitçisi, nevrotik karakter imalatçısı, Turgenyev'in deyimiyle 'Rus Edebiyatı'nın burnundaki sivilce' olarak suçlayan Nabokov'a göre Dostoyevski, aslında çok iyi bir piyes yazarı olabilirdi, romanda ısrar etmesiyse büyük hataydı. Dostoyevski'nin bir çok eseri roman olarak ele alınınca başarısız, piyes olarak ele alınınca da haddinden fazla uzunlar. Gereğinden fazla dramatik, gerçeklikten kopuktur Dostoyevski karakterleri: 'Karakterler, sapsarı kesilmeden yüzleri kızarmadan yahut sağa sola sendelemeden hiçbirşey söyleyemezler. Dini görüşlerin yavanlığı mide bulandırıcıdır.'

Nabokov, aşka gelerek Rus düzyazı ustaları için bir top on listesi bile hazırlıyor; 'Bir, Tolstoy; iki, Gogol; üç, Çehov; dört, Turgenyev. Bu biraz öğrencilere not vermek gibi bir şey; herhalde Dostoyevski ile Saltikov da, aldıkları kötü notları konuşmak için kapımda bekleşiyorlardır.'

Kitap baştan sona bu tip suçlama ve ödüllerle ilerlemiyor elbette. Kitap (dersler) boyunca Nabokov, eser eser ele aldığı yazarlardan yola çıkarak gerek Rus edebiyatı gerek roman hakkında çok önemli tespitlerde bulunuyor. Yiğit Yavuz'un da önsözde işaret ettiği gibi; 'Nabokov'un öğrencilerine en değerli katkısı, deneyimlerini değil de hikmetli bir deneyimi paylaşmaya önem vermesi olsa gerek. Yaratıcı bir yazar olarak, ele aldığı edebiyatçılarla kendi sahalarında karşılaşabiliyor, yazma sanatının bileşenlerine dair kişisel anlayışı vasıtasıyla onların hikâyelerini ve karakterlerini kanlı canlı kılabiliyordu. (…) başyapıtların işleyiş sırrını çözmek konusunda hiçbir anahtarın, okurun ayrıntılar üzerindeki hakimiyeti kadar önemli olmadığını anlamıştı.'

Rus Edebiyatı Dersleri'ni bizim için önemli kılan husus sadece anılan yazarlar hakkında bilgi sahibi olmak değil. Çünkü bir kitap hakkında konuştuğumuzda aynı zamanda kendi kitaplarımız hakkında konuşuyoruzdur, bir yazar hakkında konuştuğumuzda aynı zamanda kendi yazarlık maceramızdan ipuçları ortaya koyarız. Anlayacağınız bu kitabı okurken sadece Nabokov'un Gogol, Dostoyevski, Gorki, Turgenyev, Çehov, Tolstoy ve Dostoyevski hakkında fikirlerini öğrenmiyoruz. Aynı zamanda bir başka büyük Rus yazar olan Nabokov hakkında yeniden düşünmeyi, okur ve yazar olarak onu zinde tutan dinamikleri de kavrama şansını elde ediyoruz. Öyleyse Nabokov'un da dediği gibi; 'Yaratıcı okur beri gelsin!'

Rus Edebiyatı Dersleri

Vladimir Nabokov

İletişim Yayınları

Şubat 2013

423 sayfa