Obama'nın ekibi ile Türkiye-ABD ilişkilerinde yeni dönem

Kasım'da yapılan seçimden sonra Chicago'ya kapanan Barack Hüseyin Obama vaat ettiği değişimi Washington'a getirmek için son hazırlıklarını yapıyor. Şükran Günü'nden sonra hemen her gün yeni bir ismi açıkladığı ekibi, her milletten ve renkten insanın bulunduğu Amerika'yı yansıtır bir şekilde rengarenk. Washington'a yeni isimler taşıması beklenen Obama'nın beklentilerin aksine Amerikalıların ve dünyanın tanıdığı isimleri açıklaması her ne kadar eleştirilere neden olsa da kayda değer değerlendirmeler Obama'nın her isim üzerinde tek tek çalıştığını, her türlü denklemi göz önüne bulundurup ona göre atamalar yaptığını gösteriyor. Dünya denklemlerinin yeniden kurulduğu dönemde Obama ve ekibini en iyi tanımlayan niteleme "pragmatist ve merkezci" olsa gerek.

Obama Washington için hazırlık yaparken Washington ve dünya da boş durmuyor. Washington'daki düşünce kuruluşları kendilerine uygun partnerleri ile işbirliği yaparak dünyanın dört bir yanından getirdikleri konuklarla toplantılar yapıyor, raporlar açıklıyorlar. Pek görünmeseler de özellikle ABD Dışişleri Bakanlığı koridorlarında çeşitli ülkelerden diplomatlar mekik dokuyor. Yeni yönetime ülkelerine ilişkin bilgileri en iyi ve etkili bir şekilde aktarmayı amaçlıyorlar.

Sekiz yıllık George W. Bush döneminde Türkiye-ABD ilişkileri özellikle son bir yıllık dönemi dışarıda tutacak olursak oldukça sıkıntılı geçti. 1 Mart tezkeresi Bush yönetiminin ilk altı yılında iki ülke ilişkilerinde belirleyici unsur oldu. Robert Gates'in Savunma Bakanı olmasından sonra ilişkiler belirli bir düzeyde gelişme göstermişti ancak asıl önemli gelişmeler Başbakan Erdoğan'ın 2007 Kasım ayı başında, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün ise 2008 yılı başında Beyaz Saray'da Bush ile yaptıkları görüşmeler sonrasında gelişti.

20 Ocak'ta Obama'nın Beyaz Saray'a geçecek olmasıyla başlayacak olan yeni dönemde Ankara ile ilişkiler nasıl olacak? Müttefiklerin öncelikleri ve karşılıklı beklentileri neler olacak? Bu ve benzeri sorulara ve konu başlıklarına mercek tutmaya başlamadan önce Obama ile birlikte politika yapacak olan isimlere ve bu isimlerin Türkiye için ne anlam ifade ettiğine bakmak gerekiyor.

Yeni ekipte Türkiye açısından -ve tabi ki diğer ülkeler için de- dört koltuk önem taşıyor. Dışişleri ve Savunma bakanları ile Ulusal Güvenlik danışmanına ek olarak Başkan Yardımcısı'nın kim olacağı her ülke gibi Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyordu. Sözü hiç dolaştırmadan söyleyecek olursak, dört koltuğa oturan isimlerin hepsi de Türkiye'nin yakından tanıdığı ve Başkan Yardımcısı Biden hariç hepsine olumlu baktığı, o koltuklara oturmasından memnuniyet duyabileceği isimler. Ankara'nın tanıdığı bu isimler de doğal olarak Türkiye'yi yakından tanıyor. Merceği, ilişkilerde Türkiye'ye sorun çıkarabilecek muhtemel isime tutalım: Başkan Yardımcısı Joe Biden.

Biden isminin Türkiye açısından yarattığı endişe kendi adını da taşıyan ancak bugün artık geçerliliği kalmamış, zamanında da pek itibar görmemiş olan ve Irak'ı Şii, Sünni ve Kürt olmak üzere üçe ayıran Biden Planı. Yunanistan'a olan dostluğu da bir diğer endişe kaynağı... Ancak, Türkiye'nin de dostu olan Kongre üyeleri ve güçlü isimlerin olduğunu unutmamak gerekiyor. Örneğin Türk Dostluk Grubu Başkanı Robert Wexler ve daha birkaç gün önce kendi ağzından İstanbul sevdalısı ve Türkiye dostu olduğunu söyleyen eski Dışişleri Bakanı Madeline Albright akla ilk gelen isimler. Albright'ın yeni dönem Washington politikalarında etkili bir isim olacağını bir kenara şimdiden not etmek lazım.

Tüm bunların ötesinde görünen başka bir konu var ki o da, Bush-Cheney ilişkisinde gördüğümüz "güçlü başkan yardımcısı", "gölge başkan" ya da "paralel başkan" durumunun Obama-Biden ilişkisinde yaşanmayacağına yönelik güçlü belirtilerdir. Şu ana kadar sergilediği performans ve buna ek olarak ABD medyasında yapılan değerlendirmeler Biden'ın Obama ve ekibine daha çok danışmanlık yapacağı yönünde. Diğer yandan, Biden'ın birebir ilişki içinde olacağı isimler oldukça güçlü ve dişli isimler. Rahm Emanuel'in Beyaz Saray Genel Sekreteri, Hilary Clinton'ın da Dışişleri Bakanı olması Biden'ın hem Beyaz Saray ve Kongre'de hem de Dışişlerinde yapabileceği etkiyi sınırlandırmış durumda. Gerçi Emanuel'in başı da şu sıralar dertte. Illinois Valisi Rod Blagojevich'in Obama'dan boşulan senatörlük koltuğunu pazarlama skandalında adı geçiyor Emanuel'in. Amerikan medyasına bilgi veren kaynaklar her ne kadar Emanuel hakkında herhangi bir araştırma ya da soruşturmanın olmadığını ifade etseler de, Emmanuel görevine başlamadan görevden ayrılma riski ile karşı karşıya. Böyle bir durumun gerçekleşmesi durumunda Obama Emanuel'den daha zayıf bir ismi o göreve getirmeyecektir.

Barack Obama'nın Hillary Clinton'ı Dışişleri Bakanı olarak ataması ve Clinton'ın bunu kabul etmesinin de birden çok sonucu var. Obama bir taşla birkaç kuş avlamış durumda. Clinton, başkanlık yarışını çok az bir farkla kaybetti Obama'ya karşı ve parti içinde oldukça güçlü bir desteği var. Hillary Clinton'ın bakanlık teklifini kabul etmesi, yarıştan çekildikten sonra parti içinde derinleşmeye başlayan ayrışmanın sonunu getirmese de Obama'nın hanesine artı puan olarak yazıldığını kabul etmek lazım. Ayrıca, Clinton'ın kabinede yer alması sadece parti içi değil ABD iç siyasetine denge getirmesi açısından da Obama'ya avantaj sağladı. Oldukça siyasi ve bir o kadar da stratejik olan bir kararla Clinton'ı Dışişleri koltuğuna oturmaya razı eden Obama, bu kararla aynı zamanda dış politika konusunda dengeci bir tavır izleyeceğinin ilk işaretlerini vermiş oldu.

Konuşmalarında dış politika konusunda yüksek beklentiler oluşturan Obama, Clinton tercihiyle bu beklentileri daha düşük bir seviyeye çekmiş oldu. Dış politika söyleminde Obama ile Clinton arasındaki temel farklılık İsrail hamiliği ve İran konusunda kendisini gösteriyordu. Clinton'ın daha şahin görüntüsüne karşın Obama'nın "diplomasi ve diyalog" eksenli konuşmaları, Obama'nın ayrı bir yerde durduğunu göstermeye yetmişti. Hillary Clinton yönetimindeki dış işleri rotasının ne olacağını şimdiden söylemek zor ancak Washington merkezli değerlendirmeler iki noktada yoğunlaşıyor: "Dış politikada Cumhuriyetçiler ile Demokratlar arasındaki farklılıklar nüanslardan ibarettir" yaklaşımı kendisini koruyacak. Ortadoğu'da Bill Clinton dönemi politikalarına -özellikle ekibe katılacak olan Clinton dönemindeki isimlerle- geri dönülecek.

Obama kabinesinde Ankara'nın elini rahatlatan isimlerden bir tanesi de kuşkusuz Pentagon'daki görevini sürdürecek olan Savunma Bakanı Robert Gates. Görevi Donald Rumsfeld'den iki yıl önce devraldıktan sonra Türkiye ile ABD ilişkilerinde sağlanan kademeli iyileşmede önemli etkisi olduğu biliniyor. Obama'nın Irak'tan kısa sürede çekilmeyi planlayıp ağırlığı Afganistan ve Pakistan'a vereceğini söylemesi Gates'in Türk mevkidaşlarıyla yeni dönemde daha sık muhatap olacağını gösteriyor. “Washington'da Türkiye'nin başını ağrıtan konularda Türkiye'nin yanında yer alan Gates, Ankara'nın yeni dönemde de anlaşabileceği isimlerin başında geliyor” demek mümkün.

Obama, Amerika'nın MGK'sı olan Ulusal Güvenlik Danışmanlığı'nın başına da emekli bir asker olan James Jones'u getirdi. Avrupa ve Rusya'nın bir bölümü ile Türkiye'nin de aralarında bulunduğu ABD Avrupa Komutanlığı ile (EUCOM) birlikte Avrupa Müttefik Yüksek Komutanlığı'nın (SACEUR) komutanı olduğu dönemde Türk meslektaşları ile yakından çalışmış olan bir isim Jones. Ulusal Güvenlik Danışmanlığı'na sorumluluk alanı tüm Ortadoğu ile Orta Asya ve Mısır olan CENTCOM'dan değil EUCOM'dan emekli olan Jones'un gelmesi Türkiye açısından bir avantaj. İlişkilerin derin yara almasına neden olan Temmuz 2003'teki Türk askerinin başına çuval geçirme hadisesi CENTCOM'a bağlı askerler tarafından gerçekleştirilmişti.

Türk yetkililer, oldukça önemli bir pozisyon olan Ulusal Güvenlik Danışmanlığı makamında bundan sonra gerçekleştirecekleri görüşmeleri oldukça aşina oldukları bir kişiyle gerçekleştirecekler. Bunun ikili ilişkilerde sağlayacağı avantaj kuşkusuz yüksek olacak.

Özetle, Obama 20 Ocak'ta göreve başladığında işlerine vakıf isimlerle işe başlayacak. Değişim vaatlerine rağmen atadığı isimlerle "statükocu" davrandığı eleştirilene muhatap olsa da, genel kanaat Obama'nın oldukça "akıllıca, stratejik ve siyasi davrandığı" yönünde.

Türkiye açısından önemli olan, Obama'nın ekibinin Türkiye'yi tanımakla vakit kaybetmeyeceği. Çünkü her iki taraf da birbirini yeterince tanıyor. Bu dönemde yaşanabilecek sıkıntı, göreve gelenlerin Türkiye'yi tanımıyor olması ve tanıyana kadar kimi iletişim hataları ve yanlış adımların atılması olacaktı.

Türkiye ile ABD'nin ortak konularının yeni dönemde nasıl gelişebileceği bir sonraki yazıya.