Tüketim toplumunun sonu

Francis Fukuyama Berlin Duvarı'nın 1989'da yıkılışının ardından "tarihin ve siyasetin sonunun geldiğini" iddia etmişti. Aradan geçen 19 yılda gördük ki insanlık var oldukça tarih devam ediyor ve insanlar siyaset yapmaya devam ediyorlar. Evet, bir şeyin sonunun geldiğini iddia etmek keyif veriyor... Özellikle kimi Marksistler umutlarından dolayı her kriz sonrası kapitalizmin sonunun geldiğini iddia etmekten keyif almaktalar. Son finansal kriz sonrası bu tür söylemleri duymak mümkün. Bu keyfi ben de hissetmek istiyorum fakat her kriz kapitalizmin kendini yenilemesiyle sonuçlanıyor ve şimdi böyle bir iddia için çok erken. Kapitalizme sosyalizm dışında bir alternatif bulana kadar da bu böyle olacak. Bu yazıda, bu finansal krizin tüketim toplumunun sonuna işaret ettiği iddia edilecek...

Kredi kartları üzerine oturan tüketim merkezli iktisadi yapı ve tüketim toplumu çöküşün eşiğinde... Var olan iktisadi düzen, "paradan para kazanılan" finans sistemi ile yeteri kadar parası olmayanların da "arzu ettirilerek", arzuları dürtülerek ihtiyaçlarının ve reel tüketim gücünün ötesinde harcama yapmaları üzerine oturuyor...

1973 petrol krizi ardından gelişen yapıda, sömürü düzeninin devam etmesi şöyle sağlanıyor: Malların tüketilmesi için gerekli olan çalışanların gelirlerin artması artı-değerin/sermaye birikiminin azalmasını ima ettiğinden, "şimdi tüket, sonra öde!" diyen kredi sistemiyle maaşlar artırılmadan, artı-değer azalmadan pazar genişliyor, tüketim sağlanıyor... Böylece aracı görevi gören finansal sermayenin faiz mekanizmalarıyla "çifte sömürü" işletilmiş oluyor, dolayısıyla sermaye, "çifte birikim" sağlıyor. Çünkü verilen maaş sadece çalışanın yeniden çalışmasına yönelik değil, kredi faizi alınmak üzere ödeniyor ve bu sayede çalışma dışı zamanda da artı-değer sağlanmış oluyor. "Sanal refah" olan ihtiyaç ile yapılan harcama arasındaki fark, bu sermaye birikimine gitmektedir. Kredi kartı reklamlarında "harcadıkça biriktir, biriktirdikçe harca" denmekte. Aslında biriktiren tüketici değil, sermayedir. Eğer nakit alış-veriş yapılıyor olsaydı bu birikim sağlanmayacaktı.

1973 krizi sonrasında tüketim aktivitesinin belirleyiciliği üretim aktivitesinin belirleyiciliğinin önüne geçti. Bireysel olarak o miktarda tüketim için üretimle sağlanmış gerekli gelir olmadan daha sonra ödeyerek şimdi tüketebilme imkânı nedeniyle üretim ile tüketim arasındaki hem zamansal hem de organik ilişki değişti; aradaki makas açıldı, tekabüliyet zorunluluğu kalktı. Başka bir ifadeyle tüketim üretimden bağımsızlaştı ve Baudrillard'ın tespitiyle "iktisadi bir faaliyet olmaktan çıktı".

Refah devletinin ve 'büyük anlatıların' çöküşüyle gelecek belirsizleşirken merkezdeki zaman algısı 'şimdiki zaman' oldu. Çünkü üretim gelecek hesaplarını ve planlamalarını gerektirirken, tüketim 'o anda' gerçekleştirilen bir aktivitedir. Harcamaların ihtiyaca göre değil, tatmin ve arzuya göre şekillendiği böyle bir durumda kredi sistemi sayesinde tasarruf etmenin, geleceği düşünerek tüketmenin yeri yok... Çünkü tüketim iktisadi olanın ötesinde kimlik oluşturmaya yönelik kültürel, toplumsal, psikolojik, bir faaliyet...

Kimlik oluşturmaya yönelik çünkü tüketimin üretimden bağımsızlaşması, popüler kültür alanında-imaj düzeyinde eşitlenme çabasını, daha doğrusu üretim ilişkilerindeki eşitsizliklerin üzerini tüketim esnasında örtmeyi ve dolayısıyla kimlik gerilimlerini harekete geçirdi: Burjuvazi gibi üretim araçlarına sahip olmadan onun gibi davranılabilir, onun kadar olmasa da burjuvazimsi tüketim davranışları sergilenebilir... Bunda hizmet sektöründe yuvalanan yeni-orta sınıfın genişlemesinin etkisi büyük... Bu yeni orta sınıf, "maddi sermayeye-mülkiyete sahip olmadan benzer 'kültürel sermayeye' ve imaja, statüye sahibi olmak mümkün" mesajını vermekte... Televizyon vd. iletişim araçları ise sosyal katmanlar arasında bu mesajı ve imajların hareketliliğini ve eklemlenmeyi sağlayan en önemli etmen...

Düalist sınıf gerilimini dindiren bu psikolojik atmosfer, özne olmanın, topluma katılmanın tüketim ilişkileri içinden üretilmesinin ve "görüntünün içeriğin önüne geçmesinin" taşıyıcısı oldu. Çünkü bu yapı sayesinde çalışma esnasında burjuvazi gibi olunamadığından bu arzu boş zamanda, gösteriş dünyasında karşılanmaktadır.

Zygmunt Baumann'ın tespit ettiği üzere süpermarketlerin "şimdi almazsan başkası alacak" algısı üzerine tasarlanması gibi cezbetme ve arzu ettirme şeklindeki bireyselleştirme taktikleri ve güvenlik, sağlık gibi temel-kamusal ihtiyaçlar dahil her şeyin tüketim nesnesine çevrilmesi, metalaştırılması, içinde yaşadığımız 'örgütsüz kapitalizmin' bio-politik stratejilerinin çalışma zamanlarından çok, tüketimin performe edildiği boş zamanlara odaklandığını, böylece hayatın tüm kılcal damarlarına sızdığını gösteriyor... Yani bütün hayat kapitalizmin nesnesi ve herkes kapitalizmin aktörü... Dolayısıyla bu "müşteri odaklı" kapitalizm için çalışma zamanından ziyade çalışma dışı boş zamanın denetimi ve 'verimli' kılınması önemli... Alış-veriş merkezlerinin tasarımları, şehir içindeki konumları ve boş zaman aktivitelerinin orada sıkıştırılması, alış-veriş merkezlerinin fabrikaların misyonunu üstlendiğini gösteriyor: Esnek üretim fakat disiplinize edilen, kontrol edilen tüketim...

Buradaki kritik husus, boş zamanda, çalışma zamanında edinilen gelirin üzerinde harcama yapılıyor olması... Eğer öyle olmasaydı boş zamanın bio-politik açıdan çalışma zamanının önüne geçmesi ve dolayısıyla gelecek zamanın yerini şimdiki zamana bırakması söz konusu olmayacaktı. Çünkü boş zaman, 'şimdi' doldurulur, şimdinin içerisindedir...

Bugün sınıftan ziyade bir nevi boş zaman problemleri olan kimlik konularının gündemde olması da boş zamanın merkeziliğinin yansımasıdır. Gündelik hayatta da -tüketimin üretimin önüne geçtiğini gösterir şekilde- hangi kurumda ve pozisyonda çalışıldığından ziyade nerede tatil yapıldığı, hangi aktivitelere katılındığı, giyim-kuşam markaları gibi tüketim parametreleri kimlik ölçütü haline gelmiş durumdalar. Bu kapitalizmin bio-politikalarının boş zamanı gasp ettiğinin kanıtıdır.

Temel motor olan finans sisteminin çöküşü ise -eğer John Lipsky'nin dediği gibi sistem kendini yeniden üretmezse- tüketim toplumu yapısını sarsacak. Çünkü iktisadi gücü olduğunun üzerinde hissettiren kredi kartları sistemden çekildiği anda aynı tüketim imkanları için maaş artışları gerekecek fakat bu olmayacağından boş zamanda burjuva gibi olma imkanı ortadan kalkacaktır.