Belgesel sinema, devletten Dersim'in hesabını soruyor

Ali Murat Güven01:00, 27/11/2010, CumartesiG: Güncelleme: 04:26, 28/11/2010, Pazar

Yeni Şafak

Yeni Şafak Haberlerini Daha Sık Gör: Tıkla ve Google'da Favorilere Ekle!

Belgesel sinema, devletten Dersim'in hesabını soru

Nezahat-Kâzım Gündoğan çiftinin üç yıl süren bir araştırma ve çekim sürecinin sonunda gerçekleştirdikleri 'Dersim'in Kayıp Kızları' adlı belgesel, ele aldığı trajik olaya ilişkin tanık ve belgelerin azlığı, yanı sıra da görsel-işitsel kaliteyi sınırlayan mütevazı yapım koşullarına rağmen, 'muasır medeniyete ulaşma' çabasıyla geçen yıllarımızın kimi büyük günahlarını belgelemek suretiyle sinema tarihimize düştüğü kayıtla yine de yüksek bir saygı ve ilgiyi hak etmekte...

İKİ TUTAM SAÇ: DERSİM'İN KAYIP KIZLARI

Yapım Yılı ve Ülkesi:
2007-2010, Türkiye yapımı

Türü ve Süresi:
Politik belgesel / 60 dakika

Gösterim Formatı:
Dijital video tabanlı görüntüden projeksiyon

Perdedeki Resim Oranı:
1.85:1

Yönetmen:
Nezahat Gündoğan

Metin Yazarı:
Sema Kaygusuz

Seslendirme Sanatçısı:
Jülide Kural

Kameraman:
Nezahat Gündoğan

Özgün Müzik Bestecileri:
Mikail Aslan, Şevval Sam ve Kalan Müzik arşivinden anonim türküler

Kurgucular:
Elif Ergezen, Ufuk Tambaş

Konuşmacılar/Katılımcılar:
Huriye Aslan, Fatma İçin, Şemsi Karakoç, Erdal Karakoç, Sıdıka İçin, Hasan Ergin, Reşit İçin, İsmail Ergin

Yapımcılar:
Nezahat Gündoğan, Kâzım Gündoğan

Yapımcı Şirket:
13 Film Prodüksiyon

Dağıtıcı Şirket:
13 Film Prodüksiyon

İçerik Uyarıları:
Türkiye Cumhuriyeti tarihine ilişkin olarak ilköğretim çağındaki izleyicilerin geleneksel bilgilerini ve algı düzeylerini zorlayacak nitelikte sert iddialara yer verdiğinden dolayı, ebeveyn eşliğinde izlenip gerektiğinde bu yaşlardaki izleyicilere konu hakkında destekleyici bilgiler verilmesi yararlı olacaktır.

Ailece izlenebilir mi?
/ ŞARTLI EVET (Ailenin 13 yaşından daha küçük üyelerine “şimdilik” kaydıyla izletilmemesi önerilir)

Resmî İnternet sitesi ve Fragmanı:

www.dersiminkayipkizlari.com

Yeni Şafak-Sinema Puanı:
* * 1/2

* * *

BELGESELİN KONUSU:
“Dersim'in Kayıp Kızları”, Tunceli bölgesinin Alevi-Kürt yurttaşlarına karşı yürütülen 1937-38 sindirme-yıldırma-imhâ harekâtının ardından ailelerinden alınarak yüksek rütbeli askerlere evlatlık olarak verilmiş iki Alevi-Kürt kızının yıllar sonra yeniden aileleriyle buluşması sürecine tanıklık ediyor. Nezahat ve Kazım Gündoğan çiftinin üç yıl boyunca 20 ilde yaptığı araştırmalar sonucunda, günümüzde 80'li yaşlarını süren Huriye ve Fatma'nın asker aileleri tarafından zorla alınışlarını, yıllarca süren suskunluklarını, bu süreçte geçirdikleri ruhsal travmaları ve gerçek ailelerine yeniden kavuşma süreçlerini anlatan film, umutsuzca köklerini arayan başka kızlar ve kızlarını arayan başka ailelerin duygularını da vaktiyle gerideki kardeşler için kesilip küçük bohçaların içinde özenle saklanmış saç tutamları üzerinden izleyiciye aktarıyor.

* * *

“Ben sizin yalanlarınız ve hilelerinizle baş edemedim. Bu bana dert oldu. Fakat, ben de sizin zulmünüzün önünde diz çökmedim. Bu da size dert olsun!”

Önce “Dersim'in Kayıp Kızları”
gibi can acıtıcı bir belgesel filmin çekilmesi, ardından Başbakan Erdoğan
'ın -demokratikleşme yolunda attığı her adım karşısında bıdı bıdı eden- statükocu muhalefet partilerine “Türkiye'de jakobenist zihniyetin tarihçesi günahlarla doludur. Bize çamur atanlar önce Dersim kıyımının hesabını vermeliler”
şeklindeki meydan okuması, CHP
'nin ağır toplarından Onur Öymen
'in durumdan vazife çıkartarak “Dersim'de gereken her ne ise o yapılmıştır”
tarzındaki -özrü kabahatinden büyük- açıklamasıyla “devlet partisi”
nin sabıkalarını umutsuzca temizlemeye çabalaması; 18 Kasım 1937
'de tarihin gördüğü en uyduruk mahkemelerden birinin kararıyla asılarak idâm edilen Alevi-Kürt
lider Seyyid Rıza
'nın yukarıdaki bedduasının artık yavaş yavaş tutmaya başladığını gösteriyor.

Askerî yetkililer tarafından “Gelin, barış görüşmesi yapalım”
diyerek Erzincan
'a çağrılan, üniformalı hasımlarının mertliğine güvenerek görüşme masasına geldiğinde de tutuklanarak hafta sonunda alelacele mahkeme edilen Seyyid Rıza, resmî tarihimize göre bir “vatan haini”
… O Böyle bir yafta da mahkemesinde Kürtçe-Türkçe tercüman ve avukat bulundurulmamasını, ne kendisinin ne de yanındaki diğer kişilerin tek kelimelik birer savunmasının alınmamasını, mahkeme sırasında 70
'lere ulaşmış yaşının (idam kararına yasal zemin oluşturulabilsin diye) 57
'ye indirilmesini, aynı şekilde “peşin idamlıklar”
arasında bulunan oğlunun yaşının da (yine karara yasal dayanak elde edebilmek için) 17
'den 21
'e çıkartılmasını, akraba ve arkadaşlarıyla birlikte her türlü hukukî-ahlâkî usûle aykırı olarak paldır küldür darağacına götürülmesini, asıldıktan sonra da onu sevenlerin mezarını ziyaret edememesi amacıyla bedeninin yakılmasını sistemin nazarında “haklı”
kılıyor.

Fakat, merhametten özenle arındırılmış jakoben bir devrimciliğin ve “devletin bekâsı”
nı “tebânın mutluluğu”
ndan kesinkes üstün tutan hoyrat bir cumhuriyetçiliğin 90 yıldır yakamıza belâ ettiği her çapak nasıl ki artık teker teker sorgulanmaya başlanmışsa, “Dersim ayaklanması”
gibi olaylar, “Şeyh Said”
, “İskilipli Atıf Hoca”
, “Seyyid Rıza”
gibi tartışmalı tarihsel kişilikler de üç kuşağın beynine nakşedilmiş resmî tarih yalanlarının uzağında bundan böyle daha bir serinkanlı; en önemlisi de sevgiyle, anlama çabasıyla ve merhametle ele alınacak, alınmalı…

Bu açıdan, 1937-38
'de Tunceli civarında olup bitenlerin yüzeysel tarih bilgisiyle bile çok önceden farkına varmış bir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olarak, “Dersim'in Kayıp Kızları”
belgeselini izlediğimde, “Bu gibi trajediler hakkında aslında ne kadar da az şey biliyormuşum!”
diyerek yine de oturduğum koltukta baştan aşağıya ürperdim.

Her ne kadar, zaman zaman “ağır”
konusu karşısında yetersiz kalan bir belgesel diline yaslansa ve oldukça cılız bir görsel malzeme demeti eşliğinde ilerlese de Nezahat-Kazım Gündoğan
çiftinin üç yıllık emeklerinin ürünü olan “Dersim'in Kayıp Kızları”
gibi öncü yapımlar, bizleri yakın tarihimizdeki böylesi utanç kavşaklarıyla cesurca yüzleştirmesi açısından çok önemli, çok değerli…

Evet; bu tür gerçek hikâyeleri okurken, dinlerken ya da izlerken tüylerim diken diken oluyor benim... Fakat, çok açık söyleyeyim, bireysel olarak hiç bir vicdanî rahatsızlık hissetmiyorum. Çünkü ömrüm boyunca bu tür bir “devlet faşizmi”
nin daima karşısında durmaya çalıştım. Kimi zamanlarda damarlarıma işlemiş milliyetçi-ulusçu eğilimlerim insanlığımı bir parçacık baskılasa bile, “İslâm dairesi”
nden hiç bir durumda bütün bütün kopmadan okumaya çabaladım hayatı ve tarihimizi…

Ha, şu an itibarıyla durmakta olduğum nihai noktayı mı soruyorsunuz?

Cinsiyeti, ırkı, dini, dili, siyasal görüşü her ne olursa olsun, ister Türk, ister Kürt, ister Arap, ister Ermeni, ister Yahudi, ister Amerikalı, ister Alman, isterse de Japon, Yüce Allah'ın yeryüzünde yaşayan istisnasız her kulunun yaşama hakkı kutsaldır.
Aynı şekilde, bireyin dilini, dinini, etnik kökenini, ailesini ve aile birliğini koruma çabası da kutsaldır. “Devlet”
dediğimiz o alabildiğine soyut ve (Jean-Jacques Rousseau
'nun ünlü “Toplumsal Sözleşme”
sinde tanımladığı şekliyle) yegâne varlık nedeni de yönettiği insan topluluklarına mutluluk saçmak olan bir mekanizmanın, devirden devire sürekli değişim gösteren muğlak çıkarları adına, şu dünyada topu topu yaşayacağı 60-70 yıl ömrü bulunan yurttaşlarına daha ölmeden cehennem azapları yaşatmasını “Müslüman”
kimliğimle olumlamam/onaylamam mümkün değil…

Ancak, bir Türk
olarak bu ahlâkî sorgulamayı yaparken de geçtiğimiz yılın beyazperdedeki en talihsiz politik yapımlarından biri olarak gördüğüm “Güz Sancısı”
gibi buram buram ezgajerasyon kokan örneklerin abartılı gazına gelmemeye özen gösterdiğimi de ayrıca belirtmeliyim. Derin devletin gayrımüslim ailelerin gözünü korkutup onları ülkeden kaçırmak için yakın kentlerden ayarladığı 8-10 kamyon dolusu serseri Beyoğlu ve civarındaki kapı-pencereleri indirirken, bu duruma İstanbul genelinde emekli bir subay ve bir apartman kapıcısından başka hiç kimsenin gıkını çıkarmadığını savlayan, neredeyse bütün bir ulusu “çapulcular sürüsü”
gibi gösteren böylesi keskin misyon filmlerinin vereceği ahlâk derslerine ihtiyacım yok evelallah! Yönetmen Tomris Giritlioğlu
o projede kimlere kulak vererek kendisine bu şekilde bir istikamet çizdi bilemem, fakat ben de uzun meslek hayatım boyunca 6-7 Eylül 1956 olayları
sırasında gayrımüslim komşularını kendi evlerinde saklayan, onları korumak için tüfeklerine sarılan ve gerektiğinde de yumruk yumruğa kavga eden, yıllar yılı bir arada yaşadığı Ermeni/Yahudi/Rum arkadaşlarının canını, malını-mülkünü ve namusunu savunmaya çalışırken yaralanan yüzlerce Müslüman-Türk vatandaşının gerçek hikâyelerini dinlemiş bir adamım. Ki tarihimizden gelip geçen bütün karanlık sayfalara rağmen, bu ülkeye ilişkin güvenimi ve umudumu her dem ayakta tutan da yine o şerefli hatıralardır. Kolluk kuvvetlerinin (aldıkları gizli emir gereği) müdahalede isteksiz davrandığı onca saat boyunca çapulculara karşı güçlü bir toplumsal direnç olmasaydı, kocaman bir kentteki onca yağma ve saldırıdan sonra gayrımüslimlerin (çoğu kalp krizine bağlı) azamî 8-10 ölüyle
kurtulabileceğine aklınız hiç kesiyor mu?

Öte yandan, cumhuriyet tarihinin bir başka karanlık sayfasını deşifre eden “Dersim'in Kayıp Kızları”
ise hem seçtiği anlatım yöntemi, hem de anlattıklarını büyük ölçüde destekleyen sağlam argümanlarıyla yukarıda andığım dramatik-kurmaca türündeki öncülüne göre çok daha “berrak”
ve güvenilir bir dönem sorgulamasına imza atıyor.

Jakoben cumhuriyetçilik, günahlarını örtbas etme noktasında o kadar mahir bir hareket ki dönemin önde gelen politik-bürokratik figürlerinden İhsan Sabri Çağlayangil
gibi bir avuç resmî yetkili ve sivil tanık vicdanlarının sesini dinleyip de henüz akılları başlarındayken hatıralarını kaleme almamış olsalardı, hiç kuşkusuz ki günümüze Nezahat Gündoğan hanımın filminin ihtiva ettiği kadar belge ve bilgi de ulaşamayacaktı. Ne diyordu o meşhur hatıralarda Seyyid Rıza, kararlı adımlarla idam sehpasına ilerleyip celladını cesurca kenara iterek tek başına tabureye çıktığı an:

“Bizler Kerbela'nın evlâtlarıyız. Hiç bir günahımız yoktur. Sizin ise bu yaptığınız ayıptır, zulümdür, cinayettir.”

Evet; bazen canımızı sıksa da, ağzımızın tadını kaçırıp milliyetçi damarlarımızı kabartsa da tarihimizdeki mazlumlarla yüzleşmenin, en azından onlara “durduk yerde (!) neden isyan ettiklerini”
delikanlı gibi sormanın zamanı geldi. Çünkü, bu topraklar ancak böylesi ahlâkî sorgulamalar tamamlandığında gerçek anlamda bir huzur ve mutluluk diyarına dönüşebilecek. Bu, günahıyla sevabıyla bizim tarihimiz ve her aşamasını en doğru şekilde bilmekle yükümlüyüz. Aynı şekilde, geçmişte kendilerine karşı hatalar yaptığımızı fark ettiğimiz yurttaşlarımızdan (mezhebine-meşrebine bakmaksızın) özür dilemeyi bilmek de geneli Müslüman bir toplum olarak bu ahlâkî yükümlülüğümüzün ayrılmaz bir parçasını oluşturuyor.

Ülke çapında çok az salonda gösterime girmiş olsa da yanınızda yörenizde “Dersim'in Kayıp Kızları”
na rastlarsanız, hiç çekinmeyin; olanca insanlığınızla, gönül kapılarınızı ardına kadar açarak gidip görün ve o iki ihtiyar Alevî teyzeden dinleyin bu acıklı hikayeyi...

Duyduklarınızdan çok utanacaksınız, fakat bunları duyduğunuza kesinlikle pişman olmayacaksınız.

Yorumlar

Çerezin Adı	Çerez Saklama Süresi
_ga Google Analytics performans ölçümleri için veri tutar.	730 Gün
_gid Google Analytics performans ölçümlerini yapmak için veri tutar.	1 Gün
_ga_XXXXXXX Google Analytics oturum durumunu tutar.	730 Gün
_gat Google Analytics istek sayısını sınırlar.	Oturum boyunca

Çerezin Adı	Çerez Saklama Süresi
_fbp Facebook Pixel reklam ölçümü ve yeniden pazarlama için kullanılır.	90 Gün
GPS Gömülü YouTube videolarının tercih ve ölçüm çerezi.	Oturum boyunca
YSC Gömülü YouTube videolarının tercih ve ölçüm çerezi.	Oturum boyunca
VISITOR_INFO1_LIVE Gömülü YouTube videolarının tercih ve ölçüm çerezi.	180 Gün
_gcl_au Google Ads dönüşüm ölçümü için kullanılır.	90 Gün