“Bize bişi olmaz” demiştik...

Krizle yatıyor krizle kalkıyoruz. Kapitalizmin “değersiz kâğıttan değerli kâğıt kazanma” aldatmacasının en azından bir süre sert kayalara tosladığı günlerdeyiz. “Global kumpas”tan dolayı da, Wall Street'da olan biten anında buraları da etkiliyor. Tam 79 sene önce de buna benzer şeyler olmuştu. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Batılı ülkeler ve özellikle de ABD, teknolojide önemli gelişmeler sağlamış, bu da bol üretimi getirmiş ancak gelir dağılımındaki adaletsizlik kısa sürede tüketimi daraltmış bu da peşpeşe iflasları ortaya çıkarmıştı. Özellikle de 24 Ekim 1929'da New York Borsası çökünce, kriz bir silsile halinde o dönemin pek çok ülkesini etkisi altına almıştı. Kriz yılı genç Cumhuriyet idaresi açısından da önemli unsurlar barındırıyordu. Uzun süren savaşlardan çıkalı birkaç yıl olmuştu. Osmanlı borçlarının ilk taksiti ise 1929'da ödenecekti. Aynı yıl devletleştirilen demiryolları için de önemli ödemelere başlanacaktı. Yani, kesinlikle tetikte olmamız gereken bir süreçteydik. Peki, o devasa krizi nasıl karşılamış, neler yapmıştık? Şöyle…

TL'nin hızla değer kaybetmesi, zaten küçük çaplı olan ihracatın neredeyse durma noktasına yaklaşması gibi etkiler Türkiye'de görülmeye başlandığında çok da kaygılı olduğumuz söylenemezdi aslında. “Bize bişi olmaz abi” modu sayılabilirdi durumumuz. Düşünün; 1925-1931 yılları arasındaki her bir yılda, sadece Ankara Belediyesi, tüm Türkiye'deki belediyelerin bütçelerinin ortalama 20 katını şehri “güzelleştirmek” için harcamıştı. Emlak Eytam Bankası da, yaklaşık 15 yıl bütün kaynaklarının yüzde 90'ını Ankara'ya ayırmıştı. Devlet bütçesinin 200 milyon liralarda gezindiği kriz senelerinde, üç tane yabancı şehircilik uzmanına ise 150 bin lira ödenmişti. Arkitekt dergisi de, 1928-1933 aralığında yabancı mimarlara 1 milyon 200 bin lira ödendiğini hesaplamıştı. Kıt kaynakları üretime harcamak yerine tüketim unsurlarına yöneltmekteki umursamazlık o derecedeydi ki, işyerleri 1,5 kat, o dönem için tam bir lüks tüketim göstergesi olan apartmanlar ise 5 kat artmıştı, hem de ne birim maliyet fiyatlarıyla! Bir valilik binası 30 bin liraya malolurken, Saraçoğlu Mahallesi'ndeki sayıları 500'e yaklaşan üst düzey bürokrat lojmanının her biri ise tam 23 bin 360 liraya inşa ediliyordu.

Genç Cumhuriyet'in krizden “etkilenmeyeceğinin“ bir başka göstergesi de sanat alanında ortaya çıkıyordu. İdare, hiç de ekonomik sıkıntı varmış gibi davranmıyor, meselâ “Türk resmi” imal edebilmek için teşvikkâr tablo paralarını heveslilere adeta saçıyordu. Milletvekili maaşının 500 lirayı bile bulmadığı 1929'da, Maarif Vekaleti bir defada 2 bin 300 liralık resim satın almıştı. Bakanlık 1933'te ise yine on ressama 3 bin 175 TL ödeyecekti. Halkın gözünün resim gördüğü ise pek söylenemezdi. Peyami Safa, İstanbul'da açılan bir sergiyi günde ancak 10 kişinin gezdiğinden bahsediyordu.

Rus Beşleri'ne heveslenen beş genç, klasik müzik çalışmalarını yürütürken kendilerine “Türk Beşleri” adını vermişlerdi. “Bu beş adam, masrafları milletten candarma dipçiği ile toplanan vergilerden karşılanmak üzere yurtdışına gönderildiler. Neticede ne mi oldu? Yurda döndüklerinde ülkenin müzik politikası yine bir Alman'a verildi.” Bu öfkeli satırların sahibi, Güzel Sanatlar eski Genel Müdürü Bayram Bilge Tokel. Dönemin maddî ve sosyal şartları dikkate alınınca, öfkesinin çok da yersiz olduğu söylenemez sanki. Zira, 1930'lu yılların başında bir defada tam 20 yabancı müzik adamı büyük paralarla Ankara'ya getirilecekti. Sonra da diğerleri bu ekibi takip edecekti. Şefleri Alman Yahudisi Ernest Praetorius ise yüksek maaş, lojman ve seyahat ödenekleriyle tam 15 yıl Türkiye'de kalmıştı. Rauf Yekta, “Mozart için bu paraları harcamak yazık değil mi? Itrî ne olacak?” diye soruyor, Falih Rıfkı ise “Karar verilmiştir. Yalnız garp musikisi öğretilecektir” diyordu. Ülke çapındaki 4 bin 332 Halk Odası ve 477 Halkevi'nde sürekli bu müzik türü çalınıyordu. Sadece 1929 krizinde değil, II. Dünya Savaşı'nda, “milletin süpürge tohumu yediği” o yıllarda da yönetim bu defa Dame Ninette'yi ihya etmiş, o ve ekibi 20 yıl Türkiye'ye gelip gitmişti. Yine o dönemde, 12 yaşındaki Suna Kan ve 8 yaşındaki İdil Biret de, ebeveynlerinin ceplerindeki şişkin ödeneklerle müzik eğitimi almak üzere Paris'e gönderilmişlerdi.

Devrin siyasetçi, bürokrat ve devlet aşılı burjuvasının duyarsızlığı gerçekten şok edici boyutlardaydı. Lüks tüketime döviz yetiştirilemiyordu. Bu tip malların toplam ithalat içerisindeki payı 1926'da yüzde 66, 1928'de yüzde 52, 1933'te ise yüzde 35 olmuştu. İstihdam oluşturacak yatırım malları ithalatı ise yüzde 20'yi zor buluyordu. Fransız çatal bıçak takımları, İtalyan mobilyaları, İngiliz porselenleri, Bohemya kristalleri, İran halıları, şaraplar, şampanyalar ve rokfor peynirlerine akıl almaz paralar harcanıyordu. Sonuçta 1923-1929 aralığında dış ticaret açığı büyüdükçe büyüyerek yüzde 50'yi aşmıştı.

Pekiii, Türkiye'nin göz önündeki kesimlerinde var olan, hem de o meşum kriz yıllarında var olan “bu refah” acaba nereden geliyordu? Şuralardan olabilir mi? Fikret Başkaya, bir Alman gazetecinin, “Günümüzde Ankara'da 'yorganlılar' tabir edilen bir kesim vardır. Bu tabir, köyünde aç sefil kalmış Türkler'in, iş bulmak umuduyla sırtlarında sadece yorganları olduğu halde Ankara'ya akın edenleri için kullanılmaktadır” diye yazdığını aktarır. Yakup Kadri de Ankara'da, Ulus civarındaki sefaletten sözeder: “Zavallı Ankara halkı, yarı ıslak çeşme başında kavga ediyor. Bir aile Maliye'nin süs havuzundan su almaya kalkıyor.” Zekeriya Sertel ise “Ben sefaletin bu kadar koyu, bu kadar elle tutulanını görmedim” demişti. Akçuraoğlu Yusuf Bey de Meclis kürsüsünde aynı dertten muzdaripti: “Biraz ilerideki mahalleleri geziniz efendiler. Yer üstünde ziya yoktur. (Su da yoktur sesleri). Cumhuriyet adı altında bu tezatlar ebediyen yan yana bulunamaz.”