Doğanın fitreye ihtiyacı var

Derviş Zaim filmlerinde geleneği bize hatırlatmayı ilke edinmiş bir yönetmen. İstanbul Film Festivali'nde 12 Nisan'da gösterilecek olan Devir filmi de yine aynı kaygıyı farklı bir formatta seyirciye taşıyor. Modernleşmeyle birlikte yok olmaya yüz tutmuş doğayı ve onun içinde yer alan insanın varoluşunu sorgulayan, belgesel-kurgu türünde çekilen filmin başrol oyuncuları koyun ve çobanlardan oluşuyor.

Cenneti Beklerken, Nokta, Gölgeler ve Suretler'le giden ve her birinde farklı bir geleneksel sanat anlayışını ele alıp onun çevresinde bir film demeti yaptığım doğru. Devir'le birlikte farklı bir tür deniyorum. Yine bir gelenekten yararlanma söz konusu ama bu defa diğerlerinden çok daha farklı.

Hem içerik hem de biçim biraz daha farklı. Paradigma değiştirdim. Filmin adı da bir ipucu verebilir.

Evet. Filmin içinde bir devretme durumu sözkonusu. Bunun içinde kültürümüzden değerler de yer alıyor.

Sanat insanlara unutulmuş bazı şeyleri yeniden hatırlatma imkânı verir. Ben de bu çağda doğayla ilişkisi yok olmuş insanlara, yitirdikleri doğayı hatırlatmak istedim. Çünkü felaket kapıyı çoktan çaldı. İnsanlar güzel, zengin, her şeyi her mevsimde yemek ve giymek istiyorlar. Eğer böyle devam ederse insanlık bunun bedelini çok ağır bir şekilde ödeyecek. İşte bu dengeyi kurabilmek için unutulmuş şeyleri hatırlatmak istedim.

Hayatımda balıkçılık ya da çobanlık yapmadım. Kıbrıs'ta doğdum. Yaşadığım yer küçük bir kasabaydı ve onun getirdiği doğaya yakın olma durumu söz konusuydu.

Filmlerimi kendi sorularıma yanıt bulmak için çekiyorum. Bu proje, şehir insanının doğa ve çevresi ile kurması gereken ilişkinin nasıl olmasına gerektiğine dair daha fazla soru sormamı sağladı. Her projemde kendi meselem neyse ona yanıt bulmaya çalışıyorum.

Hasanpaşa köyünde her yıl Ağustos sonu Eylül başında düzenlenen koyun yarışması basında küçük de olsa yer alıyordu. Böyle bir geleneğin olduğundan bu şekilde haberdardım. Araştırmaya başladım ve sonucunda Metin And'a ulaştım. Metin And'ın oyun geleneği üzerine yazdığı kitabı okudum.

Bu konuda çok kesin bir bilgi yok. Ancak bir takım yorumlar var. Metin And bunun bir Saya şenliği olduğunu söylüyor ve şöyle bir açıklamada bulunuyor; 'Çoban için iki tarih önemlidir. Biri dağa çıktığı, diğeri de dağdan indiği tarih.' Dağa çıkarken çobanlar sürülerini ateşlerin arasından geçirirlermiş. Yaz sonunda dağdan indikleri zaman da koyunları suya sokarlarmış. Metin And bunun bir arınma töreni olduğunu söylüyor. Koyunlar yazın ahırlarına girmeden önce yaylanın pisliğinden bu yöntemle arınmış oluyorlar. Bu arınma töreni zamanla o yörede yarışma ve yaz sonu şenliğine dönüşmüş. Yaylaya çıkıp inme arasındaki süre onların zaman algısı açısından önemli bir yer tutuyor. Bu inanışın kökünün nereye kadar gittiği bilinmiyor.

Bu sahne bereket ve bolluğu anlatıyor. Ortalıkta büyük bir çoraklık var 'Bunu nasıl aşarız?' sorusunu önemsiyorum. İnsanlığın karşı karşıya kaldığı duvarlardan biri kuraklık ve iklim değişikliğidir. Dünya kaynaklarının nasıl daha akıllıca ve insanca kullanabileceğimiz sorusunu kendimize sormamız gerekiyor.

Yoksullaşmanız ve bindiğiniz dalı kesmeniz anlamına geliyor. Yeni çektiğim ve bitmekte olan Balık filmi var. Balık, Devir filminden sonra gelen zincirin başka bir halkası. Balık filmindeki karakterlerden biri 'Ramazan'da yoksula fitre veririz' diyor. Şimdi doğa yoksul düştü ona fitre vermemiz lazım. Bunlar doğaya nasıl fitre vereceğimizle ilgili yaptığım filmler.

Bir çoban yaşadığı coğrafya içinde bunu farklı şekilde hissediyor olabilir. Kuraklık ya da kirlilik yüzünden nehir kullanılamaz hale gelmiştir. Çünkü biz onun yakınında bir sanayi tesisi kurmuşuzdur. Hangisinin bunu daha yoğun yaşadığı ortama bağlıdır. Sanayi bölgesine yakın bir kırsal mekânda yaşarsanız, bunu çok yoğun bir şekilde tecrübe edersiniz. Yine şehirde yaşayan biri, Çamlıca'da oturup tepeden artık leyleklerin geçmediğini gördüğünde bu değişimi çok net hissedecektir.

Hayır. Belgeselin tarzını kullanan kurmaca bir film. Aristocu gelenekten gelen bir klasik sinema anlayışı var. 'Bu anlayışı nasıl problemli hale getirelim ki insanlar daha da özgürleşebilsin?' sorusunu sürekli kendime soruyorum. Bütün filmlerimde bu soru vardır. Aristocu gelenekten gelen 'üç perde' sinema anlayışını nasıl bozabilirim üzerine kafa yoruyorum. Çünkü bu anlatı geleneği yapımcısına çok büyük paralar kazandırıyor ama insanlara fayda sağlamıyor.

Evet. Yapmaya çalıştığım alışılmış geleneğe karşı savaş açmak. Devir de bu muharebenin ilkidir. Bunun için de belgesel ile kurmacayı biraraya getirip onların birbirini beslemesini sağladım.

Elbette. Eğer burada profesyonel bir oyuncu kullanmış olsaydım, istediğim atmosferi yakalayamazdım. O köyde hayatını sürdüren üç çobanı kullandım.

Tabii. Çocukken yaşadığımız mahallede çobanlık yapanlar vardı ve ben de onlarla sohbet ederdim.

Sabırlı, alçak gönüllü ve matrak insanlardır.

Hayatımın en güzel tarhanalarını yedim. Oyuncularımızdan birinin ablası ve eşi çekim süresi boyunca evlerinde misafir ettiler. Çekim yaptığınızda üzerinizde yoğun bir baskı hissedersiniz. Zaman aleyhinize işler. Acele etmeniz gerekir çünkü her kayıp zaman, daha fazla paranın harcanması demektir. Fakat ben Devir filmini güle oynaya çektim. Zamanı umursamadım. Senaryoyu yazarken filmi çektim, çekerken yazdım.

Hem de çok büyük bir risk. Çünkü ertesi gün ne çekeceğimi bilmiyordum. Filmdeki karakterleri köye gittiğimde buldum. Fizibilite çalışması yapmadım. Ekiple birlikte minübüse bindik, köye gittik ve çekime başladık. İnsanları çektikçe karakterleri buldum. Normali önce senaryoyu yazmak, oyuncuları bulmak ve çekimi en son yapmaktır. Benim yaptığım yöntemle duvara toslama ihtimaliniz çok yüksek. Ama yaptığım en iyi işlerden biri oldu.

Var. Çünkü kimse kendisini kasmadı.

Koyun, örümcek, güvercin… Bütün bunların gelenekte ve dinî anlayışta zengin çağrışımları var. Bu filmi izleyen insanların kendilerinde var olan bilgiyi yanlarına almaları durumunda, benim aklıma dahi gelmeyen okumalar yapabilirler. Sembollerin peşine düştüğünüzde filmden alacağınız zevki baltalarsınız. Sembol avcılığı tehlikelidir.

Özünde ne denmişten ziyade yaşayan insanların onu nasıl yorumladığı bana daha önemli geliyor. Hali hazırda devam eden toplumsal algı içinde çobanlık ve peygamberlik ilişkisinin nasıl algılandığı benim için yeterli.

Alıyor. Çünkü yarışı kazanan çoban o yörede prestij kazanıyor.

Binlerce insan düşünün. Güneş doğmadan beş bin kişiyi göletin etrafında gördüm. Bu kalabalığın içinde kundaktaki bebekten, dedelere kadar her yaştan insan vardı. Battaniyelerini alıp ateş yakmış, yarışmanın başlamasını bekliyorlardı. Şehirdeki hiç bir anne kundaktaki bebekle ayazda beklemez.

Kategoriler var. Yarışmaya sabah şafak sökerken başlıyorlar, saat 9 buçuk gibi bütün yarışmalar bitiyor. 40 civarında çoban sürüsüyle yarışıyor.

Arınma töreni olarak varsayarsak, kırmızının suyla temizlenme ihtimalinin olacağını düşünmüş olabilirler. Bu benim hipotezim sadece. Böyle olmadığını varsaysak bile bir kayadan hareket ederek onun önce toz sonra boya haline getirilmesi ve koyunlara sürülmesi ilgimi çekiyor. Filmde taş, bitki, hayvan, insan döngüselliğine ait bazı unsurlar var.

Şeker hayvanlar. Koyunlar için 'aptaldır' denir. Ama öyle olmadığını kanıtlayacak bir olayla karşılaştım. Bir sahne çekecektik. Çoban köşeyi dönecek ve koyunun yanına gidip onun gönlünü anlamaya çalışacak. İçimden 'koyun çoban köşeyi dönünce, bakıp başını çevirse ne güzel olurdu' dedim. Sanki Los Angeles'tan eğitilmiş koyun getirmişim gibi, koyun çoban köşeyi döner dönmez ona baktı, küsmüş gibi başını çevirdi, çoban yanına gitti ve koyunun gönlünü almaya çalıştı.