Geçtiğimiz hafta Türkiye'nin Konuk Ülke olduğu Londra Kitap Fuarı'na katılan yazarlar ve gazetecileri öğlen yemeğinde ağırlayan Kültür ve Turizm Bakanı Ömer Çelik'le yemek sonrası hem kitap fuarını hem de müzisyen Fazıl Say'ın aldığı cezadan yola çıkarak Türkiye'nin kültür ve düşünce dünyasında nereye gittiğini konuştuk. Laf lafı açınca da konu, kültür-sanat camiasının Kültür ve Turizm Bakanlığı'na yaptığı eleştirilere geldi. Bakınlıkla ters düşülen her durumda iktidarın zihniyet yapısını eleştiren çevreleri tartışmaya davet eden Bakan Çelik, 'Kültür ve sanat hayatı ideolojik hesaplaşmanın zemini haline getirilirse hiç bir sonuç alınamaz' yorumunu yapıyor.
Londra'da gerçekleşen Uluslararası Kitap Fuarı'nın Onur Konuğu'yduk. Bu tür uluslararası organizasyonlara 'Türk'ün Türk'e propagandası' eleştirisini getirenler var, bu eleştirilere nasıl bakıyorsunuz?
İngiltere Kültür Bakanı Ed Vaizey'ın ifadesiyle cevap vereyim. Bakan, 'Türkiye'nin burada olması bir jest değildir. Biz Türkiye'nin sesini duymak istiyoruz. Çünkü Türkiye'nin edebiyatını, demokratik atılımını merak ediyoruz. Türkiye'nin dış politikadaki etkinliğini, ekonomisindeki gelişmeyi, genç nüfusun kültürel alandaki işlerini görüyoruz. Bütün bunların neticesinde Türkiye'nin sesinin duyurulması için Türkiye burada şeref konuğumuzdur' dedi. Dolayısıyla artık Türk'ün Türk'e propagandası dönemi geçmişte kaldı. Demokratik Türkiye'nin demokratikleşmesi artık dünyada bir markadır.
Türkiye'nin artık şunu tartışması lazım; İfade hürriyetiyle, insanların kutsal değerlerine saldırmak, onları incitmek ve o değerlere provokatif beyanlarla yaklaşmak bağdaşır mı? Burada AİHM içtihatları güzel bir ifade kullanır ve 'Çatışan menfaatler arasında denge bulmak, denge oluşturmak'tan bahseder. Siz bu ağır ifadeleri kullandığınız zaman, büyük kitlelerde bu kadar büyük incinmeler oluştuğunuz zaman, bu kitlelerin adalet talebini neyle yerine getireceksiniz? Bunun sonucu hapis cezası mı olmalı, olmamalı mı bu tartışılır. Bunları da hukukçuların tartışması gerekir. Bizim tartışmamız gereken asıl şey ise şu olmalı: Dünyada ün yapmış bir sanatçının, dünyanın önüne din, dindarlık, Allah, cennet, cehennem gibi kutsal kavramları çirkinleştirerek çıkması mı gerekiyor? Bunu niye tartışmıyoruz? Bu dünyada da böyledir. Bir sanatçı bu tür çirkin ifadelerle, yani provokatif tavırlarla ortaya çıktığı zaman herkes ortak tepki gösterir. Başka dinlerle ilgili, başka sanatçıların tavırlarına karşı da dünyada ortak tepki aynıdır. Tepki söz konusu olunca da onun sanatçı, politikacı veya gazeteci olmasına bakmazsınız. Provokasyona karşı insanlar vicdanlarındaki adalet talebini dile döker. Öyleyse kimse insanlar için kutsal olan kavramlar için böyle ifadeleri kullanamaz.
Geçmişte ifade özgürlüğü konusunda mahrumiyet yaşayan Türkiye'ye bu konuda diyet yaptırıldı. Şimdi de ifade özgürlüğü adı altında Türkiye, obezleştirilmeye çalışılıyor. Fazıl Say meselesi vasıtasıyla ifade özgürlüğü anlayışımızı yeniden tartışmak lazım. Ama insanların ifade özgürlüğünü tartıştığı gibi inançları da tartışması lazım. Sanatçıların ifadeleri kimi zaman büyük kitlelerin üzerinde şok etkisi yapabilir. Yani ifade özgürlüğünde topluma doğal gelmeyen, şok edici beyanlar da vardır ama hakaret etmek farklıdır. Sanatçının şok edici beyanla, hakaret edici ifadeyi birbirinden iyi ayırması gerekir. Şok edici ifadeyle, provokatif amaçlı beyanlar arasındaki farkı iyi ortaya koymalı. Bu farkı koymazsak büyük kitlelerin de ifade hürriyetini kavramalarının önüne büyük bir engel koymuş oluruz. Buna da dikkat etmeliyiz.
Zihniyet meselesi denilerek sürekli iktidara karşı bir eleştiri var. Geçen hafta İKSV Genel Müdürü de aynı yaklaşımdan yola çıkarak bir takım hassasiyetlerden bahsetti. Sonra da mevcut iktidarın bunu anlamadığını, çünkü bunun bir zihniyet meselesi olduğunu söyledi. Yani burada iktidara söylenen şey şu: 'Buradaki kodları, buradaki hassasiyetleri, buradaki kriterleri biz koyarız. Bunun dışındakiler de zihniyet meselesi olarak dışarıda kalır' İşte bu bakış açısını Türkiye'nin artık çok geride bırakması gerekiyor. Çünkü bu bakış açısı, doğrusunu söylemek gerekirse, dünyadaki gelişmiş kültür sanat dünyasının diliyle de bağdaşmıyor. Ama mademki devamlı olarak bir zihniyet meselesinden bahsediliyor, o zaman Türkiye'de ben şahsen zihniyet yapısıyla ilgili bir tartışmanın açılmasını çok isterim. Sürekli olarak 'Bize şurası verilsin', 'Bize şu yardım yapılsın', 'Devlet bize şunları sübvanse etsin' şeklindeki bir yaklaşımla kültür sanat alanındaki üretimi sadece bundan ibaret görenlerin, iş zihniyet tartışmasına geldiği zaman çatışmacı bir dil kullanıp ve hatta karşısındaki iktidar bile olsa onu 'öteki'leştirmeye çalışması ya da iktidarla ya da başka bir kurumla çatışmayı bir 'prestij' meselesi olarak sunması bir tercihtir. Bana göre bu durum hakikaten de tartışılması gereken bir zihniyet meselesidir.
Geçmişte ulus-devletin oluşturduğu 'makbul vatandaş' ya da 'makbul olmayan vatandaş' olayı gibi ulus-kültür anlayışı da 'makbul kültür', 'makbul olmayan kültür' anlayışıyla büyük tahribatlar yarattı. Bakınız Türk-Kürt meselesi olarak tartışılan meselelerin ya da Anadolu -Mezopotamya diye kurgulanan kültürel çatışmaların özünde de bu vardır. En baştaki ulus-devlet politikalarının yanlış bir biçimde yarattığı kültürel travma yaşanıyor. Bunun medeniyet havzamıza da izdüşümü olmuştur. Medeniyet havzamızda da oryantalizm aynı tahribatı yarattı. Mısır'ın Türkiye'yi, Türkiye'nin İran'ı, İran'ın Körfez Ülkelerini yani herkesin birbirini doğrudan değil, kendi ortak tarihimiz üzerinden değil de oryantalizmin kodlamaları üzerinden okuması ve böylece meydana gelen kopuş ortak medeniyetimizde başka bir travma yaşattı. Bunun siyasi sonucu olarak ortak kültürel çatımız darmadağın edildi. Bunun darmadağın olması demek, kültürel kodlarımızın bozulması demektir. Konuştuğumuz ortak dilin yani ortak duyguların DNA'sının bozulması anlamına gelir. Dolayısıyla ulusal kültür politikası genetiği bozulmuş organizmaya dönüştü. Bugün baktığımız yerde artık coğrafyamız yepyeni diyaloglarla tanışıyor, yepyeni entegrasyona gidiyor. Bu entegrasyonda da politik olandan önce kültürel ve ekonomik entegrasyon temel zemini teşkil ediyor. Dolayısıyla buradan baktığımızda bizim yeni kodlarla yeni anlayış biçimiyle toplumun karşısına çıkmamız gerekir.
Mesele devlet tiyatrosu değil. Mesele devlet sanat ilişkisinin aşılması, yeni bir modelin oluşması. Burada sanat üretiminin dorukta olduğu çağdaş ülkelerdeki yapının Türkiye'de uygulanması lazım. Devlet sanat kurumları ilişkisinde sivil dinamiklerin önü ne kadar açılırsa, sivil dinamikler ne kadar çok çalışırsa o kadar senteze ulaşılır ve bu sentezde karşılıklı yanlış anlaşılmaları ve kamplaşmaları ortadan kaldırır. Yoksa bu meselelere kurumsal milliyetçilik ya da ideolojik asabiyet çerçevesinde bakılırsa, hele de kültür ve sanat hayatı ideolojik hesaplaşmanın zemini haline getirilirse hiç bir sonuç alınamaz.
Burada doğru olan nedir biliyor musunuz? Her şeyi devlet eliyle götürmek bir çerçeve içine her şeyi koymak değil, burada bizim istediğimiz sivil dinamikleri kucaklayacak, sivil dinamikleri destekleyecek, bütün sivil hareketlerin önünü açacak oluşumu desteklemek. Sivil dinamiklerin önünü ne kadar açarsak büyük kültürel çatıyı o kadar ortaya çıkarmış oluruz. Ulus devletin, makbul kültür-makbul olmayan kültür ayrımını ancak o zaman sona erdirmiş oluruz. Ulus devletten ülke devlete geçmek gerektiğini daha önceleri bir söyleşide dile getirmiştim. Ülke devlet derken kastettiğim şey, hiçbir şekilde makbul olan olmayan ayrımı yapmaksızın evrensel kriterler çerçevesinde kültürlerin el sıkışmasını sağlamak, böylece hem korunmasını hem de gelişmesine yardımcı olmak.
Devlet, geçmişte 'resmi ideoloji' dışında kalanları dışlamakla suçlandı. Bugün devlet giderek sivilleşiyor, tek tipçi anlayıştan uzaklaşıyor ama çeşitli sektörlerin kendi içinde kurdukları resmi ideolojiler hala hayatiyetlerini sürdürüyor. Çünkü her sektör de devlet gibi kendi ideolojisini oluşturarak kendi resmi devletini kurmuş durumda. İşte asıl oraların kendi dinamikleri içinde sivilleşmesi gerekiyor. Bu iş hayatı için de politika için de kültür hayatı için de geçerli.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.