Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
52

Bildirimler

Hattatım demeye korkulan yıllardı

Ayşe Olgun04:00, 14/03/2021, Pazar
Yeni Şafak
Uğur Derman

İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın çeşitli kaynaklardan faydalanarak hazırladığı Son Hattatlar kitabı 1955 yılında çıkınca devrinde büyük ilgi uyandırıyor. Bu önemli eseri Ketebe Yayınları arasında yeniden okurla buluşturan Uğur Derman ve Mahmud Sami Kanbaş’la konuştuk.

Osmanlı’nın son döneminde yetişmiş devlet adamlarından müzisyenlere, şairlerden hattatlara kadar pek çok ismin biyografisini kaleme alarak önemli şahsiyetleri gelecek nesillere aktaran bir isim İbnülemin Mahmud Kemal İnal. Yeniden basılan eseri ise Son Hattatlar adıyla 1955 yılında ilk kez okurlarla buluştu. Uzun yıllardır piyasada olmayan bu önemli kaynak kitap, Proje Danışmanlığını Uğur Derman’ın yaptığı bir çalışmayla Mahmut Sami Kanbaş tarafından yeniden okura sunuldu. Ketebe Yayınları arasında çıkan Son Hattatlar kitabında 11’i kadın olmak üzere toplam 329 hattatın hâl tercümeleri yer alıyor. İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın Osmanlı hattatlarının biyografi kaynağı olan Tuhfe-i Hattâtîn’in devamı niteliğinde olan, kendisinin Kemâlü’l-Hattâtîn adını verdiği Son Hattatlar adlı bu eseri 1800’lerden 1950’lere kadar uzanan 150 yıllık bir zaman diliminde yaşamış hattatları kapsıyor. Uğur Derman ve Mahmut Sami Kanbaş ile son devrin hattatlarını, kitabın yayına hazırlanma sürecini ve hat sanatının bugüne uzanan hikâyesini konuştuk.



https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/14/03/43/resized_48176-87ba1e70sonhattatlarketebe14.jpg

Dünden bugüne hattatları anlatan eserleri göz önüne alırsak İbnülemin Mahmud Kemal’in kaleme aldığı Son Hattatlar adlı çalışmasını bu silsilede nereye koymalıyız?

Mahmut Sami Kanbaş: Hattatlarla ilgili az da olsa yazılmış eserler var. Menakıb-ı Hünerveran, Mustafa Âli Efendi tarafından kaleme alınmış ve 1600’e kadar yaşamış hattatları anlatır. Yine Gülzâr-ı Savâb’da Nefeszade İbrahim, hat sanatı ve malzemelerini anlatmıştır. Bundan sonra da Suyolcuzâde Necib Efendi Devhatü’l-Küttab adlı bir eser neşretmiştir. Tuhfe-i Hattâtîn ise bizim en çok başvurduğumuz en kıymetli kaynak eserdir. Osmanlılar’da hat ve hattatlar üzerine kaleme alınmış en kapsamlı eserdir çünkü. Müstakimzade Süleyman Sadeddin 1700’lerin sonuna kadar gelen hattatları bu eserinde bir araya getirmiştir.

Uğur Derman: Tuhfe’den sonra yazılmış bir eser daha vardır. Ebuzziya Matbaası’nda 1888’de basılan Hat ve Hattâtân adlı bu çalışma İranlı Mirza Habib Efendi tarafından yazılmıştır. Ancak çok fazla taraflı bilgiler olduğu gibi eksikleri de olan bir çalışmadır. İbnülemin’in kaleme aldığı Son Hattatlar kitabı bu yüzden kaynak eser olarak kabul ettiğimiz Tuhfe’yi temel alarak 1800’lerden XX. Asra kadar yetişmiş hattatları ele alır. Mirza Habib Efendi’nin eserindeki bilgilere haklı olarak itibar etmez. Son Sadrazamlar’ı ve Son Şairler’i yazdıktan sonra 1950’lerde de bu kitaba başlıyor ve 1955 yılında eser piyasaya çıkıyor.


https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/13/03/45/resized_8ccc4-eeb99a04kitapkapaka.jpg
HER KAYNAKTAN FAYDALANIYOR
Kitabı hazırlarken nasıl bir yol izliyor? Hangi kaynaklardan faydalanmış?

M.S. Kanbaş: İbnülemin, kitabı yazmadan önce Tuhfe-i Hattâtîn eserini 1928’de neşretmiş. Bu eseri yayına hazırlarken bakıyor ki arada bir buçuk asırlık bir dönemdeki hattatlar yazılmamış. Bir anlamda bunu vazife olarak görüyor. Uğur hocamın tespitine göre 25’e yakın kaynaktan, gazete ve dergilerde hattatlara ait bilgilerden istifade ediyor. Zaten kendisinin hattatlarla ilgili bir genel kültürü de var. Mercan’daki konağının duvarları baştan aşağı hat levhalarıyla dolu.

U.Derman: İbnülemin’in nesli itibariyle evine gelenler de hat sanatıyla alakalı insanlar. Herkesten not alıyor yahut onlardan yazı istiyor. Hatta o dönemde henüz feda edilmemiş eski mezarlıklardaki taşlarda pek çok hattatın imzası ve bilgisi bulunduğu için bu mezar taşı kitabelerinden de faydalanıyor. Çünkü bir mezar taşından bir hattatın ismini, hangi devirde yaşadığını öğrenmek mümkün. Böylece çok değişik kaynaklardan bilgi toplamaya başlıyor.


https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/13/03/44/resized_93b5e-d941a42esonhattatlarketebe15.jpg
BÜYÜK İLGİ GÖRÜYOR
1955’te kitap piyasaya çıkınca nasıl karşılanmış bu eser?

U.Derman: Herkes merakla beklediği için büyük ilgi görüyor. İbnülemin hem Tuhfe’nin bıraktığı yerden sonraki hattatları, hem de yaşayan hattatları kitabına almış. Bir buçuk asırlık bir devreyi yazıyor.

M.S. Kanbaş: Kitap piyasaya çıkınca, devri kapatılmış bir sanatın yeniden neşv ü nemâ bulmasının heyecanı ile bu eser her kesimde ilgi uyandırıyor. Gazetelerde bazı tenkitler olmakla birlikte genel olarak köşe yazılarında çokça iltifat alan bir eser oluyor. Kendisi bu kitabına aslında Kemâlü’l-Hattâtîn adını veriyor. Ancak Cumhuriyet devrinde artık böyle isimler kabul görmediği için Son Hattatlar olarak kitabının ismini kabullenmek zorunda kalıyor.

SEVDİKLERİNİ UZUN UZUN ANLATMIŞ
Kitap Milli Eğitim Yayınları arasında çıkıyor değil mi?

M.S. Kanbaş: Evet, 3 bin adet basılıyor. Tabi kitap sadece bir biyografi kitabı değil, içinde pek çok hâtıralar da yer alıyor. Yakası açılmadık bazı nüktelere kadar pek çok bilgi paylaşılıyor bu kitapta. Kendi de görüş ve düşüncelerini kattığı için bir biyografiden öte hikâye gibi okunacak yerleri var.

Uğur Derman: İbnülemin kendisine çok iltifat edenlere kitapta geniş yer vermiş. Kendi tabiriyle, hakkında “hürmet-i kamile” veya “istihkakının fevkınde” hürmet gösteriyorsa eğer, onlara daha müsâmahalı yer ayırıyor kitabında. Ama sevmediği kişiler de var, mesela hiç geçinemediği Ali Emîri Efendi gibi... Veya Hulusi Efendi gibi devrinin gözdesi bir hattata sadece yarım sayfa yer ayırıyor, düşünün.

Siz kitabı yayına hazırlarken nasıl bir yol haritası çizdiniz?

M.Kanbaş: Öncelikle eserin 1955 baskısını temel alarak baştan sona taradık. Mukâbele yoluyla eseri okuyup word ortamına aktardık. Bu esnada yer alan imla hatalarını, yanlış yazılmış terkipleri düzelttik. Şiirleri tekrar gözden geçirdik, Arapça ve Farsça olanları tercüme ettik. Yer alan hicrî ve mîlâdî tarihlerin doğruluğunu tespit ettik. Ayrıca eserin sonuna güzel bir indeks de hazırladık. Burada bütün isimlere ayrıntılı olarak yer verildi. Okuyucular burada kolayca aradığı ismi bulabiliyor. Yine 1955’ten sonra vefat etmiş hattatları belirttik. O dönemde hattatların biyografileriyle alakalı böyle bir eserde ilk defa görseller kullanılmış. Bunların çoğunu renkli olarak bulup yeniden koyduk. Hattatların görsellerine ulaşamadığımız için bunlar yeniden çizdirildi.

HASAN ALİ YÜCEL DESTEK OLMUŞ
Kitap 1955 yılında ve daha sonra da 1970 yılında tekrar basılıyor. Ama bu son baskı diğerine göre epey kötü bir baskı değil mi?

Uğur Derman: 1970 baskısı birincisi gibi değil, çok kötü. Bu sebeple 1955 baskısını esas aldık. İbnülemin’in Hasan Âlî Yücel ile dostluğu var. Kitabın yazılmasında ve yayınlanmasında da onun teşviki bulunuyor.

HAT SANATI YENİDEN HAYAT BULUYOR
Kitap dönemin hattatları tarafından nasıl karşılanmış peki?

M.Kanbaş: O devirde zaten birkaç hattat kalmış. Halim Özyazıcı, Necmeddin Okyay, Macid Ayral, Hamid Aytaç, Kemal Batanay gibi... Halim Efendi’nin erken yaşta vefatı, Necmeddin Efendi’nin yaşlı olması, Kemal Bey’in elden etekten çekilmesi derken bu kitabın yayınlanması bir anlamda hat sanatı dünyasına canlılık getirmiş. Hamid Aytaç’ın 1982 yılına kadar hayatını sürdürmesi bu sanatın tek bir damarla da olsa devamına imkan vermiş. Eskiden pek çok su kaynağı varken hepsi kurumuş, tek bir kaynak kalmış gibi düşünün. Hamid Bey birkaç hattat yetiştiriyor, onlar da başka hattatlar derken yeniden bu kaynak canlanıyor. Seksen ve doksanlı yıllarda hat sanatı yeniden hayat buluyor. İlgi artmaya başlıyor ama bir hat kaynağının da olması lazım. O dönemde Son Hattatlar eseri çokça aranıyor, fakat elde olanlar tükenmiş… Fotokopilerle çoğaltılıyor yıllarca.

https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/13/03/38/resized_130da-52877b05halimozyacicia.jpg

1930’lar hattat demeye korktuğumuz yıllardı
Kitapta Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilk dönemine kadar yaklaşık bir buçuk asırlık süredeki hattatların biyografik hikâyeleri bir araya geliyor. Burada aynı zamanda hat sanatına ilginin yükseldiği ve düştüğü dönemleri, harf İnkılabı öncesi ve sonrasını da okuyoruz. Bu süreç hattatların eserlerine, hayatlarına nasıl yansımış? Neler söylersiniz?

Uğur Derman: Necmeddin Hoca derdi ki “1930’lar hattat demeye korktuğumuz yıllardı”. Düşünün. Taze Cumhuriyet idaresi bu gelenekli sanatlara cephe açmış, imkan bırakmıyor. Mesela Halim Efendi Bâbıali’de 1924 yılında bir yazıhane açıyor. 1928’e kadar yazıhane çok iyi çalışıyor. Ama harf inkılabından sonra yazıhanesini kapatmak zorunda kalıyor. Onun gibi diğer hattatlar da yazıhanelerini kapatıp bir kenara çekiliyor. Halim Efendi Tepebağı’nda 21 dönümlük toprak alıp burada üzümcülüğe başlamış. Koskoca Halim Efendi üzümcülük yapacak biri mi? Ne kadar acı. Bir tek Hamid Aytaç’ın yazıhanesi kalıyor. Çünkü kendisi klişe işlerini bildiği için bu sahaya dönüyor. Bir de eğer Irak’tan Mısır’dan meraklıları geliyorsa onlara eski usul hat levhaları yazıp veriyor.


https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/13/03/39/resized_2310d-bfee25a1hamitaytaca.jpg
Bir geleneğin damarı yeniden hayat buluyor
Sonra ilgi yeniden artıyor, o dönemle ilgili neler anlatılırsınız?

Uğur Derman: 1950’lerle birlikte yeniden bir ilgi başlıyor. Necmeddin Hoca’dan, Hamid Aytaç’tan ders almak isteyen gençler çıkıyor. Hasan Çelebi, Hüseyin Kutlu, Hüseyin Öksüz gibi gençler yetişiyor. Onlar da yenilerini yetiştiriyor.

Siz de Necmeddin hocadan alıyorsunuz hat dersi değil mi?

Uğur Derman: Necmeddin Hoca, Sâmi Efendi’den devam eden geleneği sürdürüyor, ben de ondan öğrendim ve icâzet aldım. Ta’lîk hat sanatı bu kolla devam ediyor. Sülüs ve celî sülüs ise Hamid Aytaç tarafından yürütülerek sonraki nesle intikal ediyor. Hamid Bey 1982’de vefat etti. Son zamanlarında yazdıklarına alıcı bulmak için sağa sola haber göndermek zorunda kalırdı. Bugün ise çok şükür hat sanatıyla gençler geçimlerini sürdürecek hâle geldi.


https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/13/03/41/resized_da566-1cbf8edbnecmettinokyay.jpg
En uzun biyografi babasına ait
Kitapta eleştirdiğiniz bir husus var mıdır peki?

Uğur Derman: Başta da belirttiğimiz gibi, İbnülemin hat ile biraz da olsa münasebeti olan herkesi kitaba almıştır. Bazı önemli hattatlara da fazla yer açmamıştır. Mesela “Rik’a Hattatları” diye bir bölüm vardır. Oysa rik’a el yazısıdır, hat sanatına girmez. Bu bölümü neden açtığı daha sonra anlaşılıyor. Çünkü babasını burada tam 30 sayfa anlatır. Böylece, hattat olmadığı halde en geniş biyografi babasına ayrılmıştır. Yine pek çok sadrazam, devlet adamını da bu bölümde görürüz. Belki hattat olarak burada yer almaları uygun olmasa da, yazılmış olan bu biyografiler başka alanda değerlendirilir. Biz yeni baskıda bu tür muhtevâlara hiç müdâhale etmedik. Sadece bilgi yanlışlarını ve imla hatalarını düzelttik. Yine de hatasız olduğumuzu söylemek yakışmaz.

Koleksiyonerler bu sanatı ayakta tutacaktır
Hat sanatının ayakta kalması için önerileriz nelerdir?

Uğur Derman: Hat sanatına ilgi son 20-30 yılda arttı, adı duyuldu. Merhum Sakıp Sabancı’nın koleksiyon yapmasıyla bu sanata alaka da genişledi. Eskiden levhaymış, neymiş kimse ilgilenmez, yurt dışına götürülüp satılırmış.

M. S Kanbaş: Bundan elli yıl evvel biri Şevkî Efendi’nin bir hilyesini satmak istemiş. Satın almak isteyen çok cüz’î bir miktar teklif edip “Bunu da çerçevesi için veriyorum, içindekini ben ne yapayım?” demiş. Bir zamanlar maalesef ne ülkemizde ne de islam dünyasında hat sanatının değeri bilinememiş.

Uğur Derman: Ama şimdi çok şükür yeniden hayat kazanmış bir nesil var. Bazı kurumlar müsâbaka düzenliyor, mükâfaatlar veriyor. Lâkin şunu söyleyeyim ki bu sanatı ayakta tutacak olanlar koleksiyonerlerdir. Onların artması lazım.

11 Kadın hattat yer alıyor
Kitapta hanım hattatlar da var. 11 hanım hattat. Sayılarının az olmasının sebebi nedir?

M. S. Kanbaş: Hat sanatıyla erkekler geçmişte daha fazla ilgileniyor. Ama ailesinde hüsn-i hatta ilgi varsa o âilenin genç kızları da bu alanda yetiştirilmiş. Yine kültürlü aileler kız çocuklarının da ders almasını sağlamış.

Uğur Derman: İbnülemin’in kadınlarla yakınlığı pek olmadığı için herhalde husûsî bir araştırma yapmamış, bulduğunu yazmış. Mesela hat sanatında yazdığı eserlerle ismi öne çıkan Esma İbret Hanım, dönemin ünlü hattatlarından Mahmud Celaleddin Efendi’den ders alır. İbnülemin de “Önce hocasıydı, sonra kocası oldu” diye yaptığı bu evlilikten bahseder ve “Kadıncağız merdâne yazmıştır” diyerek eserlerini över. O dönemde sayı olarak az olsalar da, bugün çok sayıda iyi kadın hattatlarımız vardır.


https://image.piri.net/resim/imagecrop/2021/03/13/03/43/resized_aa1df-2820925dibnulemineeadekupe.jpg
Bir kez karşılaştım kendisiyle
Uğur Bey İbnülemin ile tanıştınız mı acaba?

Uğur Derman: Ben vefatından bir ay evvel görüşmek imkanını buldum. Bayram namazı için Beyazıt Camiine gitmiştim. O da gelmişti. Çok yaşlıydı. Prostattan çok çekmişti ve yüzü aşırı sarıydı. Elini öptüm. Hemen “kimlerdensiniz” diye sordu. ‘’Necmeddin (Okyay) Efendi’nin talebesiyim” dedim. Hemen “Sizi niye kitaba almadık?” dedi. Ben de “Efendim, sizin kitabınız neşr olunduğunda bendeniz Necmeddin Efendi’nin henüz iki aylık talebesiydim” dedim. “Öyleyse üniversitedeki kütüphaneme gelin, duvardaki yazıları görün” dedi. O sıralar imtihanlarımın başlamasına rastlıyordu, gidemedim. Zaten kendisi de bu görüşmeden 25 gün sonra vefat etti. Cenaze merasimine katıldım. Allah rahmet eylesin.

Hocanız Necmeddin Okyay’ın kitaba ilgisi ne olmuştu? Kitabın çıktığı dönemi hatırlıyor musunuz?

Uğur Derman: Necmeddin Hocama gittiğimde, bu kitabı önünde gördüm ve o hafta kendim için bir tane satın aldım.

Necmeddin Okyay nasıl yorum yapmıştı peki?

Uğur Derman: İbnülemin zaten pek çok mâlûmâtı Necmeddin Hoca’dan aldığı için ona bir yenilik getirdiğini sanmıyorum. Lakin kitabın neşrine ebced hesabıyla bir tarih düşürmüştü.

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...