Her insan bir sanatçıdır

Nietzsche''nin şöyle dediği rivayet edilir: ''Sanat, yalnız sanat. Gerçeğin elinden ölmemizi önleyecek bir şey varsa o da sanattır.'' Gerçek ve hakikat sarmalı arasında kendi insan yüzünü arayan modern insan, sanat söz konusu olduğunda biraz duraklar. Nedir sanat? Sanatı bizim için anlamlı ve haysiyetli kılacak ruh, hangi bahçelerden devşirilmelidir? Sanat gerekli midir? Sanatsız bir hayat mümkün mü? Bu sorular uzatılabilir elbette. Her şeyden önce, sanatı hayret ve hikmet arayışının tam da merkezine oturtabileceğimiz sahih bir tanıma sahip olmamız gerek. Brian Keeble''in hazırladığı Her İnsan Bir Sanatçıdır isimli seçki, bize bu tanımların berrak ve sahici izlerini gösteren nitelikli bir çalışma. Geleneksel Sanat Felsefesi Okumaları alt başlığıyla hazırlanan eser, dünden bugüne tarihsel süreç içerisinde, sanat kavramının yaşadığı değişim ve dönüşümleri titiz ve kuşatıcı bir bakış açısıyla örnekleyip açıklıyor.

Seyyid Hüseyin Nasr''ın yazdığı önsöz, eserin genel amaçlarını özetleyen derinlikli bir çalışma. Biz modernler tarafından özellikle anlaşılması gereken ''sanat'' kavramının altını çizen Nasr, öncelikle insanın tanımını yapıyor: ''Gerçek manada insan olmak burada, yeryüzünde İlahî Sûreti yansıtmak demektir.'' Bu yansıtmanın, insanı kutsal olanla buluşturan/birleştiren yönünün özellikle dikkate alınması gerek elbette. Nasr''ın da belirttiği gibi elimizde geleneksel sanat algısından çok daha farklı bir profan sanat anlayışıyla karşı karşıyayız. Sanatı olması gereken noktaya yeniden taşımak, sanatı durduğu asıl sahih kaynaklar özelinde yeniden tanımlamamız şart. İnsanı hikmetle ve yaratıcı kudretle yeniden tanıştıran sanat anlayışının unutulmuş olmasını Nasr şu cümleyle izah ediyor: ''Bu sanat anlayışı; modern insanın kim olduğunu, niçin yeryüzünde olduğunu ve nereye gittiğini unutması sonucu, modern dünyada büyük oranda unutulmuştur.'' Keeble''in hazırladığı seçki, tam da bu unutulmuş sanat algısının yeniden ihya edilmesinin niçin bir zorunluluk olduğu gerçeğiyle yüzleştiriyor bizi.

Sanat, hiç şüphesiz salt bir güzellik arayışı değil. Güzelliğin yanına koyabileceğimiz en zarurî kelime hakikattir. Hakikatin parıltılarına talip olmayan bir sanat, güzel olsa da amacına hizmet etmez, edemez. Çünkü amaçlar karakteri belirler. Sanatla iştigal eden modern insan, neye taliptir? Bizi hikmete ve hakikatin vecd duygusuna ulaştırmayan bir sanat amacından sapmış bir sanattır. Bu sanatın, hem insanın hem de dünyanın kalbini beslemesi beklenemez. ''Güzellik, Hakikat''in ihtişamıdır.'' demişti Platon. Nasr, tam da bu bahiste çok önemli bir hatırlatmada bulunur: ''Hakikat gölgelendiğinde ihtişamı da kaybolur; arkasında - sanat da dâhil olmak üzere modern hayatın çoğu şeyini karakterize eden– çirkinliği bırakır.''

Keeble''in ve seçkide yazıları yayımlanan bazı sanatçıların özellikle üzerinde durdukları mesele hâlidi hikmet tanımlamasında uç buluyor. Nasr''ın yukarda sözünü ettiği hakikati gölgelemeyen bilakis hakikati söyleyen sanat, işbu hâlidi hikmet anlayışıyla mümkün olabilecektir. Hâlidi hikmet yani sonsuz, ebedî hikmet geleneksel sanat tasavvurları ile modern sanat telakkiler arasında bir yol bulma arayışıdır biraz da. Sınırları olan, gerçeğin tel örgüleriyle çevrelenmiş bir dünya coğrafyasında insanı hakikatte aşkın kılacak nazariye, elbette sonsuz bir hikmet pınarından su içmekle mükelleftir. Sonlu bir dünyanın çizgilerini aşmak ve sonsuz olanın hayret makamında insanı yeniden insanla tanıştıracak yegâne imkân, Keeble''in de belirttiği gibi hâlidi hikmet duygusudur. Tam da bu bahiste Keeble şu cümleleri söyler: ''Düşünce ve eylemlerimize değer ve anlam kazandıran temel hakikatlere yeniden uyanmamız lazım.''

Keeble, seçkiyi üç ana bölümde toplamış. İmalar bölümü, filozoflardaki, kutsal metinlerdeki sanat tanımlarının kısa arketiplerini içeriyor. Kadim kaynaklardaki sanat, zanaat vb tanımlamalarının süreç içerisinde hangi köklü değişimlere uğradığını görme açısından imalar bölümü hatırı sayılır bir fikir veriyor bize. Seçkinin ikinci bölümü Formülasyonlar adını taşıyor. Bu bölüme Rene Guenon, Frithjof Schuon gibi gelenekselci ekolün çok önemli isimleri katkıda bulunmuş. Bununla birlikte Ananda K. Coomaraswamy''nin oldukça uzun iki yazısı, hemen hemen ikinci bölümün omurgasını oluşturuyor diyebiliriz. Coomaraswamy''nin yazdıkları geleneksel sanat görüşünün tarihsel süreç içersindeki oldukça kapsamlı değerlendirmelerini ihtiva ediyor. Keeble''inde belirttiği gibi bu yazılar, geleneksel sanat görüşünün aslında tam olarak hâlidi hikmetle örtüşen yönleri üzerinde odaklanıyor. Fayda ve amaç bağlamında çokça tartışılan sanat kuramının temel açmazları üzerinde duran Coomaraswamy, şu çok önemli saptamayı yapıyor: ''İnsan sanat için değil, sanat insan içindir. Sadece zevk vermek için yapılmış her şey bir lükstür ve bu şartlar altında sanat sevgisi ölümcül bir günah olur.'' Bana kalırsa tam da bu yüzden, sanat sanat için midir, sanat toplum için midir vb. tartışmalar bir mugalâta ve söz israfından ibarettir.

John Howard Benson ve Arthur Graham Carey''in sanatın genel sorunları üzerinde durdukları Genel Problem başlıklı yazıları, Eric Gill''in sanatın temel çıkış sebeplerini irdelediği Dört Sebep ve Güzelliğe Dair başlıklı iki yazısı ve Titus Burckhardt''ın Hristiyan Sanatının Gerileyiş ve Yenilenişi başlıklı yazısı Formülasyonlar bölümünün diğer önemli metinleri. Seçkinin son bölümü Yankılanımlar adını taşıyor.

Bu bölümde Keeble''in belirttiği gibi farklı sanat dallarının icracısı konumunda olan insanların kendi sanat anlayışları özelinde kitabın bütünlüğünü tamamlayan, asıl resmi daha bir görünür kılan metinlerinden oluşuyor. Bu bölümdeki yazılar, geleneksel sanat görüşlerinin çağımıza olan uygunluğu özelinde somut örnekler vermesi açısından dikkate değer. Sir John Tavener''in Frithjof Schoun''a Armağan alt başlığıyla yazdığı Hâlidi Müziğe Doğru başlıklı yazısı müzik özelinde gelenekselci ekolün içinde nasıl bitimsiz bir sonsuz ve güzel duygusu barındırdığı örnekleyen harika bir metin. Tavener''in İnayet Han''dan alıntıladığı cümleyi pekâlâ sanat için de kullanabilir: ''Müzik, Sevgili''nin resminden azı değildir.''

Her İnsan Bir Sanatçıdır –Geleneksel Sanat Felsefesi Okumaları

Haz: Brian Keeble

Çev: Tahir Uluç

İnsan Yayınları

360 sayfa

2014