Heykellerin başı vidalı olabilir mi?

Bu topraklarda, geçen asrın başlarında “heykel işi” bayağı bir cesaret isteyen bir iştigal alanıydı. İki yeni yetme, Paris'te gördükleri heykel sanatını İstanbul'a taşımak istemişlerdi II. Abdülhamit döneminde. İsterler a! Lâkin “millet” onlarla aynı fikirde değildi. Daha, Beyoğlu'ndaki atölyelerini açtıkları ilk hafta, “Sizi gidi züppeler sizi” nidaları eşliğinde dükkâna kilit vurmak zorunda kalmışlardı. Birkaç sene sonra Sivas'ta “cesur” bir kaymakam Yunus Emre'nin heykelini diktirmek istemiş, nitekim diktirmiş de fakat kısa bir sürede yöre halkı, öküz arabalarına bağladıkları heykeli bir kuytu depoya tıkıştırıvermişti. Milletin mantalitesinde heykelin, “yaratma vehmi”ne tekabül etmesi, heykeltıraşlar ve sair heykel meraklılarının işini zorlaştırıyordu kısacası.

Türkiye'nin “heykel atağı” ile tanışması ise Atatürk döneminde olacaktı. Rıza Nur, “Neden bizde Meçhul Asker heykeli yok?” diyerek o günlerin Atatürk heykeli dikme girişimlerini eleştirse de, gidişat “furya” adını anacak bir hale bürünmüştü. İlk Atatürk heykeli girişimi, 1925 yılında Konya'da gerçekleşmişti. Ancak İstanbul Sarayburnu'na dikilen Heinrich Krippel imalatı Atatürk heykeli, 6 Ekim 1926 tarihinde açılarak Konya'yı geride bırakacaktı. Onu, sonra 29 Ekim 1926'da Konya, 1927'de Yenigün / Ulus Zafer Anıtı takip edecekti. “Neden Atatürk heykeli bir gazete adı ile anılır ki?” diyebileceklere - Yenigün Cumhuriyet gazetesinin o günlerdeki adıydı- tenvir olması bakımından belirtelim ki; gazetenin başyazarı Yunus Nadi, resmî kurumların da desteğini yanına alarak bir “heykel kampanyası” başlatmıştı. Sonuçta Ankara'lılar muhtelif yöntemlerle ikna edilecek ve heykel için gerekli para bağışlarla toplanacaktı.

Ülkedeki heykel furyasının kendilerini fazlasıyla memnun ettiği iki isim hiç kuşkusuz Avusturya'lı Heinrich Kirppel ile İtalyan Pietro Canonica'ydı. Bu ikisi, artan iş yükünü karşılayabilmek için ülkelerinde ek atölyeler açmışlar, zaman zaman da Türkiye'de geçici atölyeler kurmuşlardı. Lâkin, biraz paragöz oldukları düşünülebilirdi. O günün şartlarında 10 bin - 15 bin - 30 bin dolarlar havada uçuşuyordu. Hele ki, Heinrich Krippel! Parayı az bulduğu için Afyon Anıtı'nı geciktirdikçe geciktirmiş, Türkiye'nin Roma Büyükelçiliği deyin ki 50, deyin ki 100 yazışmayı bu işe ayırmıştı. Öyle ki, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya “Krippel'i dövmek için” Roma'ya gitmeye kalkmışken, sakinleştirilmiş, heykeltıraşa da işin ciddiyeti anlatılmıştı da nihayet 24 Mart 1936'da anıt açılabilmişti.

İki Batılı heykeltıraşın Türkiye'de kavuştukları imkânların göz kamaştırıcılığı elbette “piyasa”yı hareketlendirecekti. Nijat Sirel, bu hareketlilikten pay almak isteyen ilk isimlerden birisiydi. Bursa, İzmit ve Bolu Atatürk heykelleri Sirel'in elinden çıkmıştı. Ancak o, kadim kural burada da geçerli olacaktı: “Taklit, taklit edileni hatırlatır.” Sonuçta; Nijat Sirel, Ali Hadi Bara, Nusret Suman ve daha pek çok “Türk heykeltıraş”ın kaderi, ister “imitasyon” deyin, ister “çakma”, hep bu kavramların çağrıştırdıkları ile anılmak olacaktı.

Şemseddin Günaltay, Sarayburnu'ndaki heykeli beğenmemişti. Bir yazısında, “gayri tabiî duruyor, Müllervari bir atlet edası” diyerek heykeltıraş Heinrich Krippel'i eleştirmişti. Üstad Necip Fazıl Kısakürek ise Atatürk'ün ölümünden sonra İsmet İnönü heykellerinin artışı üzerine, şaka mı ciddi mi olduğu pek anlaşılamayan şu öneriyi getirmişti: “Bu işler devletlulara zorluk çıkartıyor. Pratik bir yöntem olarak, başı burgulu heykeller düşünülemez mi? Yeni lider gelince, vidalı baş çıkartılır, yerine yenisi takılır!”

Cumhuriyet'in 75'inci yıldönümü olan 1998'e yaklaşılan günlerde, ABD ve Latin Amerika'daki faaliyet gösteren bir grup işadamı; içinde asansör olan, şapkasından ışıklar saçan, 50 ila 80 metre arasında boyu olması planlanan bir Atatürk heykeli düşünmüşler ancak bu projeyi hayata geçirememişlerdi.