Ortadoğu'da her geçen gün savaşın açtığı yaralar büyüyor. Bir yandan İslam medeniyetinin kadim şehirleri bir bir bombalanırken diğer yandan binlerce masum insan can veriyor. Bütün bu yaşananlara sessiz kalmak ise mümkün değil. Biz de bu hafta İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (İİT) ilk kültürel alt organı olarak hizmet veren İslam Tarih Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi'nin (İRCİCA) kapısını çaldık. 35 yıldır dünyanın değişik bölgelerinde İslam medeniyetinin ve Müslüman milletlerin tarihi hakkında araştırma yapan, yayın ve kongreler düzenleyen İRCİCA, bir yandan şehirlerin ve anıtların incelenmesi ve korunması amacıyla pek çok önemli çalışmayı yürütürken diğer yandan da İslam ülkeleri arasındaki diyalogları güçlendirmek için çeşitli toplantılar düzenliyor. Peki Ortadoğu'nun kan gölüne döndüğü şu zamanda İRCİCA kültür ve sanatın gölgesinde bu ülkeleri bir araya getirmeyi başarabiliyor mu? Yok olan kadim İslam şehirleri ve anıtlar için ortak neler yapılıyor? İşte bu sorularımızı İRCİCA Genel Direktörü Doç.Dr. Halit Eren'e sorduk.
Kudüs'ün acil korunması gerekiyordu. Projenin önemli bir kısmını tamamladık ama hala devam ediyor. Ama ne yazık ki Halep savaşta mahvoldu.
Halep ile ilgili geçtiğimiz yıllarda iki toplantı yaptık. Halep'in hem eski fotoğraflarını bulduk hem de yeni hallerini. Halepli bir fotoğrafçıyla anlaşarak çektirdik. Sonra ortaya çıkan fotoğrafları yaptığımız seminerlerde masaya yatırdık. Yani şehrin durumunu ortaya koymuş olduk böylece. Seminerlerde uzmanlar tarihi yapılar için tek tek çizimler yaptı. Bu eserlerin özellikleri gündeme getirildi. Dolayısıyla savaş bittiğinde bu eserlerin yeniden yapılması için nereden başlanabilir onun çalışmasını yaptık. İlk defa IRCICA'da ikinci defa UNESCO'da buluştuk bu konuları masaya yatırdık
Halep'in nasıl harap olduğunu internet üzerinden bile görebilirsiniz. Halep'in çok güzel tarihi bir çarşısı vardı, camileri vardı, kalesi vardı ve başka bir çok tarihi eseri, hepsi yok oldu. Oysa ulu camisi daha yeni restore edilip ibadete açılmıştı. Bütün bu eserler yara aldı yok oldu. Yalnız Halep'te değil başka şehirlerde de aynı şeyler yaşandı.
Bağdat yine savaşta yok olan şehirlerden biri…
Maalesef. Biz bir kurum olarak bu eserleri savaştan koruyamayız ancak veri tabanı kurabiliyoruz. Bu eserlerin eski ve yeni fotoğrafların tarihlerini çıkarabiliriz. Tapusu nerede kime ait baştan sona bir eserle ilgili ne bilgi lazımsa hepsinin veri tabanlarına yüklüyoruz. Gelecekte bu eseri kim yeniden inşa etmek veya restore etmek isterse veri tabanındaki bilgilerle yapabilir.
Evet Kudüs'te yapıldı ama 10 yıldır daha tamamlanmadı hala devam ediyor. Biz yaz okulları düzenliyoruz. İslam Mimari Mirası veri tabanı projesi için bu yaz okullarında uzmanlar bir araya geliyor ve orada çalışmalar yapıyoruz. Sadece Kudüs için değil diğer ülkelerdeki İslam eserleri için de çalışmalar yapıyoruz.
İstanbul'da iki yıl yapıldı. Değişik ülkelerden gelen uzmanları buluşturup restorasyon nasıl yapılır onu öğretiyoruz. Balkan ülkelerinde de yaz okulları düzenledik. Bu çalışmaların bir başka aşamasında da İslam ülkelerindeki tarihi eserleri UNESCO Kültür Mirası listesine dahil edilebilmeleri için eğitim seminerleri yapacağız. İslam ülkelerinden gelen uzmanlara bununla ilgili kendi ülkelerindeki eserler için nasıl dosya hazırlamaları gerektiğini öğreteceğiz.
İslam ülkelerindeki önemli eserlerden şimdiye kadar ne kadarı UNESCO listesine girdi?
UNESCO Kültür Mirası listesinde tescil edilmiş olan eserlerin yüzde 18'i İslam ülkelerinden. Genel listede İslam dönemi eserleri ise yüzde 5'ini oluşturmaktadır. Oysa korunması gereken eserlerin en yoğun olduğu bölge İslam coğrafyası. Bu listelerin acilen çıkarılması gerekiyor. Bunun için İslam ülkelerindeki uzmanları eğitiyoruz.
Halep acilen korunması gereken bir şehir. Kale içinde çok sayıda eser var. Şam'da birçok eser var. Suriye'de bir tane değil birçok eser var. Biz bunların şuan tespitini yapıyoruz. Bizim şuan bunun dışında yapabileceğimiz bir şey yok. Savaş ortamına gidip o eserlerin fotoğraflarını çektirdik.
Ortaya çıkan sonuç ne?
Tüm tarihi eserler savaşta ağır yara almış.
Buradan baktığımızda İslam coğrafyasının bu acı karşısında birlik beraberlik içinde olmadığını görüyoruz. Herkesin arasına fitne sokulmuş…
Fitne uyuyordu. Yemen'de de vardı. Şam'da da vardı. Irak'ta Şii ile Sunni birlikte yaşayabiliyordu. Aynı mahallede, aynı apartmanda birlikte yaşayabiliyordu. Ama bir fitne girdi herkes birbirine düşman oldu. Bosna Hersek savaş öncesi Hırvatla Boşnak yan yana yaşıyordu. Altlı-üstlü komşuydular. Savaş patlayınca fitne girince Hırvat Boşnak'ı vurmaya kalktı.
Ama bütün bu olumsuz tabloya rağmen siz 57 ülkeden temsilcinizle IRCICA olarak bir araya gelip toplanıyorsunuz. Buradan bir birlik mesajı çıkamaz mı?
Biz IRCICA olarak yalnız kültürle, medeniyetle ilgiliyiz. Siyaset girince işin içine, kültürün de medeniyetin de önüne geçiyor ve hiçbir şeyi dinlemiyor.
Bu birliği kültür-sanat alanında yakalıyor musunuz peki? Yoksa siyasi kavga oraya da yansıyor mu?
Biz Suudi Arabistan'da bir faaliyet yapıyoruz. Oraya İranlılar da geliyor. İran'da yapınca da Suudi Arabistanlı geliyor. Körfezli de geliyor. İslam dünyasının ortak mirası bunlar ve bu toplantılarda siyasi anlamda bir sorun yaşanmıyor.
Bu eserlerin bombalandığına dair çok fazla haber geliyor. Ama bu alanda sizlerin neler yaptığınızdan pek haberimiz yok. Öğrenmek için böyle ayrıntılı soruyorum…
Yüzbinlerce eserin fotoğrafı, çizimleri varsa o eserin benzerini yapabilirsiniz ama üç yüz binden fazla insanı geri getiremezsiniz. Ben buna daha çok üzülüyorum. Biz eserlerle ilgili çalışma yapıyoruz ama oradaki canların yok olduğunu görünce daha büyük üzüntü duyuyoruz. Dile kolay canlar gidiyor. Bir binayı yeniden inşa edebiliriz, ancak giden canı geri getiremiyoruz. Çok acı. İnsanoğlu tam da Kur'an-ı Kerim'de söylediği gibi, “En güzel surette yarattık insanı. Sonra onu en aşağı dereceye indirgedik." işte insanoğlu böyle en aşağı dereceye iniyor ve birbirini vuruyor. Hükümet ayakta kalmak için varil bombası atıyor. Çok acı bir durum.
Biz İslam coğrafyasını kültür sanat alanında bir araya getirebiliyoruz. Burada bir sorun yok. Bir kıbleye gönüller aynı yere yöneliyor. Alınlar aynı ilaha, Allah'a secde ediyor. Kur'an'da “Biz sizi kabileler boylar olarak yarattık. Birbirinizi tanıyasınız diye. Sizin en değerliniz Allah'a ittika edeninizdir. Allah'tan korkanınız ve Allah'a bağlanınızdır" diyor. Tabi farklı milletler olacak. Ölçümüz bu. Bizim toplantılarımızda bir araya geldiklerinde herkes bunu söylüyor ama bu nefs denen şey şeytanı Allah'ın huzurundan kovduran şeydir. Şeytan'da bir melekti ama işin içine nefis girince Allah'ın huzurundan kovuldu. Kendini beğenme, nefis ne yazık ki böyle şeyler yaptırıyor. Ama biz IRCICA olarak onları bir araya getirme derdindeyiz. İslam medeniyetinin değişik alt katmanlarını, kültürlerini IRCICA olarak buluşturuyoruz çünkü İslamda bir inançlar sistemi var. Bir de her bölgede kültür olarak farklılıklar var. O farklılıkları da bir araya getiren yaklaşımla çalışmalarımızı yürütüyoruz. Bir problem yaşamıyoruz. Bir sanat kongresi yaptığımızda, mimari mirasın korunmasıyla ilgili bir kongre yaptığımızda burada her ülkeden değişik ülkelerden vatandaşları bir araya getirebiliyoruz ve aynı ortamda bulunup kavga etmeden çalışmalar yapabiliyoruz. Ama siyaset işin içine girdiğinde maalesef bugün gördüğümüz manzara çıkıyor karşımıza.
İNSANLARI BİRBİRİNE DÜŞÜREN SİYASET
Orta Doğu'da benzerleri yapıldı. Biz Tayland'ta Budistlerle Müslümanlar arasındaki problemler için uğraşıyoruz. Müslümanlar arasındaki meseleleri dile getirmesek de onları bir araya getirerek aynısını yapıyoruz. Aynı kitaba, peygambere, Allah'a inanıyoruz sonuçta. İnsanları birbirine düşüren siyaset. Bunun inançla medeniyetle ilgisi yok. Siyasi emeller öne çıkıyor.
IRCICA'nın merkezinin İstanbul'da olması bir anlamda bize Türkiye'nin bu konuda daha fazla söz sahibi olması gerektiğini söylüyor. Bir çeşit abilik yapması gerektiğini...
Abilik yapıyoruz demekle olmaz. Siz örnek olursanız sizi başkaları abi kabul eder. Bu oluyorsa bu iş yürür. IRCICA'nın bir araştırma, kültür merkezi olarak İstanbul'da kurulması doğru bir seçim. Çünkü 1976 yılında burada yapılan Dışişleri Bakanları toplantısında Türkiye İstanbul'da bir araştırma merkezinin kurulmasını teklif ediyor ve 1978 yılında kurulmasına karar veriliyor ve 1979 yılında burada açılıyor. Uygun bir tercih çünkü son İslam hilafetinin merkezi burası. İstanbul geçmişte bütün İslam dünyasının merkeziydi. Dün de bugün de İstanbul kültürlerin kesiştiği, Avrupa ve Asya'nın birleştiği bir şehir. 400 yıllık Osmanlı coğrafyasının bütün eyaletlerin milletlerin toplumların devletlerin tarihinin belgelerinin yer aldığı, Osmanlı arşivinin olduğu yer. Dolayısıyla bu merkezin burada kurulması çok yerinde bir tercih. IRCICA da bu görevi hakkıyla yapmaya çalışıyor.
Önce bunların tespiti gerekiyor. Biz önce yaptığımız toplantılarda bu müzelerdeki eserlerle ilgili tespit çalışması yapıyoruz. Bunları gün yüzüne çıkarıyoruz. Bunların geri getirilmesi devletlerin işi. Benzer bir çalışmayı vakıflarla ilgili de yürütüyoruz. Yakılıp yıkılan, satılan vakıf eserlerini ortaya çıkarmak için önemli bir envanter çalışması yaptık.
Balkanlar'a yönelik kapsamlı bir çalışma başlattık. Balkan ülkelerinde birçok vakıf eserleri var. Bunların bir kısmı değişik dönemlerde, rejimlerde ya satılmış, ya da yok edilmiş. Bu eserlerin tekrar geri kazandırılması için belgelerinin ortaya konulması gerekiyor. Biz bu alanda akademik bir çalışma yapıyoruz. Vakfiyeleri yayınlıyoruz. Bu vakfiyelerin indekslerini hazırlıyoruz. Bütün Bulgaristandaki vakfiyeleri yayınladık üç cilt halinde. Vakfiyelerde geçen vakıflarda orada yer alıyor. Şimdi Filibe'de Kırcaali'de bir vakıf eserinin nerede olduğunu tespit edebilirsiniz.
O bölgede görev yapan müftülük, cemaat liderleri bizim bu çalışmalarımıza bakabilirler. Bu eserlerin orijinal halini Türkiye'den isteyebilirler. Eserler tasdik edildikten sonra bu vakıf eserlerine ait belgelerle mahkemeye başvurarak geri alına bilinecek.
Avrupa konseyiyle ortak çalışmalarımız oldu. Tarih öğretiminde Öteki imajı konusunda Birleşmiş Milletler Medeniyetler zirve toplantıları esnasında çalışmalarımız, seminerlerimiz oluyor. IRCICA olarak biz bir yandan İslam medeniyetini, kültürünü ortaya çıkarmaya diğer yandan da İslam toplumlarıyla Batı toplumları arasındaki münasebetleri doğru bir çizgiye oturtmaya çalışıyoruz. Ayrıca yeni başlattığımız bir proje daha var. Bu proje ile İslam tarihi ve medeniyetini yeniden yazdırıyoruz. Bu konuda derli toplu halde bir kitap yok.
Türkiye'den de var. Yabancı da var. Büyük kısmı buradan ama. Her konuyu uzmanlarına yazdırıyoruz.
Zaman vermek kolay değil ama ilk cildini bu yıl yayınlamak istiyoruz. Birinci cildinde Peygamber Efendimizin dönemi olacak. Türkçe, Arapça ve İngilizce yayınlanacak.
Hafıza aslında bizim açtığımız bu Osmanlı arşivlerinde. Ortak hafıza burada. Şimdi son dönemde 20.yy başında Osmanlı'dan koptuktan sonra İslam ülkelerinin bir kısmı sömürge halindeydi. Batı'nın İngiliz ve Fransızların sömürgesi idiler. Cezayir'den Endonezya'ya kadar bu böyleydi. Bunlar değişik zamanlarda bağımsızlıklarına kavuştular. O sömürge döneminde Osmanlı'ya karşı bir nefret oluştu. Aynı zamanda da bizim tarafta da Araplara karşı düşmanlık tohumları ekildi. Çünkü Araplar sadece kendilerinin değil Türkiye'nin tarihini de Batı kaynaklarından öğrendiler.
Dolayısıyla arşiv çalışmalarınızla tarihle ilgili ezber bozdunuz diyebilir miyiz?
Evet aynen öyle oldu. Arşiv belgelerini yayınlamakla kendi tarihlerini Araplar birincil el kaynaktan, Osmanlı kaynağından öğrenmelerini sağladık. Bu bizim ortak tarihimizdi. Osmanlı devletinde Arap yönetici de vardı, Boşnak yönetici de vardı, Arnavut yönetici de. Çünkü bu bir imparatorluktu. Biz bu belgeleri yayınlamak suretiyle Osmanlı devletinin ne kadar toleranslı olduğunu ortaya koymuş olduk. Yemen'de yayınladığımız belgeleri, yaptığımız sergide Yemen halkıyla buluşturduk. Bu belgelerden birinde Birinci Dünya Savaşı'ndan biraz önce Yemen'de yol yapımı için Kayseri'den Sivas'tan para toplanıyor, Yemen'e yol yapılıyor, oralara hizmet götürülüyor. Bunların belgelerini görüyoruz. Onlarda bu belgeler sayesinde Osmanlı'nın oraları sömürmediğini ihya ettiğini görüyor. Ezberler bozularak yeni bir anlayış yerleşmiş oluyor.






Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.