Lütfen, saçımın içine bakın!

İlk bakışta çelimsiz görünüyordu. Ancak yine de hızlı bir tempo ile yürüdüğü hemen anlaşılıyordu. Ağzında içi boş ve üzerinde pek çok delik bulunan küre, daha rahat nefes almasını sağlayan bir düzenekti. Elindeki küçük bir çıkın görünümündeki mendilde ise "güç kazanmak" ve "baygınlık geçirmemek" için badem ve akide şekerleri vardı. Adım attıkça etrafa yayılan ritmik sesler dizlerindeki çıngıraklardan geliyordu… Eğer klasik Osmanlı zamanında yaşıyor olsaydınız, karşınıza çıkan bu kişinin devrinin postacısı "Peyk" olduğunu elbette bilirdiniz. Bu ve bunun gibi birbirinden ilginç bilgiler var, PTT Genel Müdürlüğü'nün yayınladığı "Geçmişten Günümüze Posta" isimli kitapta. Buyrun o zaman; "kil tablet"den "hybrid mail"e uzanan haberleşmenin renkli hikâyesinden detaylara…

Ateş, duman, ışık, ayna, akustik, davul, boru, ıslıktı ilk haberleşme yöntemleri. Ancak bunların hepsindeki ortak sorun da, alan ve zamanla sınırlı olmalarıydı. Tekrar edilmedikçe haberi bir daha almanın imkânı olmuyordu. Bu sınırlara bağlı kalmayan haberleşme ihtiyacı ise "Nesne Yazısı", "Sayma Çubukları", "Quipi Düğüm Yazısı", "Piktrogram" ve "Hesap Taşları" ile giderilmeye çalışılmıştı. Sümerler, Babil İmparatorluğu, Asurlular'da mektuplaşmalar belli bir sisteme oturtulmaya çalışılmıştı. Pers İmparatoru II. Kuros ise bir atın hiç beslenmeden ne kadar yol alabileceğini hesaplamış ve ortaya çıkan mesafeye göre de tarihin ilk posta istasyonlarını kurdurmuştu. M.Ö. 490'da Eski Yunan'da yaşayan Marathon'lu Pheidippides, tarihe geçen koşusuyla bir yandan canından olurken, diğer yandan da günümüze kadar ulaşan Maraton isimli koşuya ilham vermişti. Bir savaş sonrası komutanının, 42 kilometre ötedeki Atina'ya gönderdiği mektubu, ölümüne bir tempoyla koşarak götüren Pheidippides, mektubu verdiği anda "zafer bizim" demiş ve ölmüştü. Eski Roma'daki postaya dair ilginç bir uygulama ise köle başlarının "zarf" olarak kullanılmasıydı. Özellikle devlet yazışmalarında uzak mesafeler için kullanılan bu yöntemde, postacı kölenin saçları tıraş ediliyor, kafa derisi üzerine mesaj yazılıyor, gittiği yerde de tekrar tıraş ediliyordu. Bu yöntemle hem köle mesajı okuyamıyor hem de saçı uzayınca mesaj görünmez hale geliyordu.

İslâm devletleri, öncelik devlet yazışmalarında olmak üzere posta teşkilatına önem vermişlerdi. Emevî Halifesi Mervan Hacib'ine (özel kalem) postacı ne zaman gelirse gelsin içeri alması talimatı vermişti. Mervan, "onun bir saat geç gelmesi vilayetin bir senelik işinin bozulmasına yol açabilir" diyordu. Abbasîler ise postacılarının boyunlarına astıkları levhaya, El-Fetih Suresi'nden "Ey Muhammed! Doğrusu seni şahid, müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik" ayetini yazdırmışlardı. Selçuklu'nun meşhur veziri Nizamü'l-Mülk; Siyasetname'sinde, bir sultanın mutlaka Sahib-i Haber teşkilatı kurması gerektiğini vurgulayarak, posta işlerini yapacak elemanların da namuslu kişilerden seçilmesini tavsiye etmişti. Postacıların konaklaması için belli aralıklarla Ribatlar kuran Selçuklular, kısa mesajlar için ise devletten maaşlı Berrac'larca yetiştirilen devlet demirbaşına kayıtlı posta güvercinlerini kullanırlardı. Bu güvercinler; 5 grama kadar olan, ağırlık yapmasın diye ipek iplerle boyunlarına asılan kısa mesajları ustalıkla ülkenin dört bir yanına götürürlerdi. "Postacıların" dinlenmesi için yol üzerindeki kalelerde "burc" adı verilen güvercinlikler de yapılmıştı.

Osmanlılar'da; Derbend teşkilatı, Tatar Ocağı, Menzilhaneler ve Peykhane-i Hassa Ocağı posta işlerini yürüten organizasyonlardı. Bunlar içinde en dayanıklı kesim Peyklerdi. Atlı Tatarlar'ın gece atları yürütemedikleri için ancak iki günde alabildikleri İstanbul-Edirne arasını Peykler, 24 saatte yayan alırlardı. Modernleşme döneminde Posta Teşkilatı'nın kurulması üzerine Peykler'in görevine son verilmişti. Bugünkü manâda bir posta idaresi ise 23 Ekim 1840'da Posta Teşkilatı adıyla kurulmuştu. İlk postane de, bugünkü Büyük Postane binasıydı. Sistem, "posta", "taahhüt edilmiştir" ve "tahrirat-ı mühimme" olmak üzere üç çeşitle çalışmaya başlamıştı. Saate göre yol düzenlemesi yapılan yeni posta sisteminde bazı yollar şunlardı: "İstanbul-Edirne 44 saat, Trabzon-Erzurum 54 saat, İstanbul-İzmir 87 saat, İstanbul-Selanik 186 saat, İstanbul-Şam 319 saat, İstanbul-Diyarbakır 270 saat."

İslâm'ın ilk yıllarında Hz. Muhammed (sav), tebliğlerinde postayı da kullanmıştı. Çok sayıda hükümdara mektup yollayan Peygamber Efendimiz, valilerine gönderdiği mektuplarda da, "Bana postacı gönderdiğiniz zaman güler yüzlü ve güzel isimli olanını seçiniz" buyurmuştu.

Cumhuriyet döneminde yaygın bir teşkilat hazır bulunmuş ancak pek çok aksaklık da baş göstermişti. Mesela, Van ve Bitlis'te posta trafiği taşıyıcıların paraları ödenemediği için uzunca bir süre kesintiye uğramıştı. Doğu bir yana, Eskişehir gibi Ankara'nın dibindeki bir ilde bile posta aksamaları yaşanıyordu.