Mösyö Loti'den belediye fırçası

Bu şehirde, günümüz başkentlerinin özelliklerinden olan düdük sesleri, demir gürültüleri işitilmezdi. Burada hayat; inanışların etkisiyle hırstan uzak, hayal dolu, sâkin ve sessiz geçer, insanlar ibâdetleriyle uğraşır, yüreklerine korku getirmeyerek ölümü düşünür ve hep birbirine benzeyen gönül okşayıcı küçük sokakları gölgeli meydanları doldururlardı. Bu şehrin adı İstanbul'du.” Bu satırların sahibi, yetkin bir deniz subayı, kuvvetli bir edip; “Haberim olmadan yavaş yavaş Türk olmuşum” diyecek kadar da bize düşkün Fransız Pierre Loti. Hasbel meslek, romantik ve maceracı gönlünün arzuladığı egzotik coğrafyaları, ülkeleri bolca gezen Loti'nin, şehirler arasında İstanbul'a meftuniyeti ise herkesçe malûm. Onun; 46 eserinden birisi olan “Can Çekişen Türkiye” isimli kitabındaki duyuş ve düşünüşlerinin, tam da bu şehri yönetmeye talip olanların göreve geldiği günlerde, pırlanta değerinde olduğundan rahatlıkla söz edilebilir. Bakın Pierre Loti, çoğu, salt 1900'lerin başında değil bugün de önemini koruyan şehircilik ve hatta medeniyet algısına dair hangi uyarılarını, öngörülerini beyan etmiş 98 yıl önce…

“Zavallı muhteşem İstanbul. Batı sanayiinin zehirli nefesiyle bütün İslâmlık gibi yıkılıp yok olmaya yüz tuttu. Yeni Türkler'in, bizim caddelerimizde yetişmiş olanların, İstanbul'u beğenmeyip, hor gördüklerini de söylemek gerektir. Bir lâmbanın etrafına üşüşen sinekler gibi, bu genç kuşak Müslümanlar'ı, bizim yıkıcı fikirlerimize kapılarak, Haliç'in öbür kıyısında, bizimkilere benzeyen evler yaptırmaktadırlar. Yeni fikirlere tutkun zenginler, gitgide büyük ve kutsal camilerin çevrelerinden çekiliyorlar. Bu yerlerde, sadece buralara yakışan dindarlar, cedlerinin izinden yürüyerek, vakarlı alınlarına sarık saranlar kalıyor.”

“Zaten tutuşmaya hazır bu ahşap, eski mahalleler her yıl yangınlarda mahvoluyor. Ama bir de, Beyoğlu Galata, Şişli, Nişantaşı gibi semtler var ki, -Tanrı korusun, bunlara bir şey olmasını istemem- eğer bunlar yanmış olsalar, sanatçılar ve güzellik âşıklarınca hiçbir üzüntüyü gerektirmezler. Fakat yangın, özellikle İstanbul'un can evine saldırarak, mazinin hârika eserlerini mahvetmekten sanki zevk duyuyor. Amerikanvâri geniş, dümdüz caddeler açmayı ve aynı biçimde evler yapmayı tasarlıyorlar. İki yıldan beridir Türk Belediyesi, Şark özelliklerini aksettiren ne varsa, tamamını yok etmek istemektedir. İstanbul -maalesef günden güne bayağılaşıyor ve bütün dünya da ona karşı saygısızlık gösteriyor.”

“Birtakım cahil belediye memurlarının, zaten yeter genişlikte olan caddeyi daha da genişletmek bahanesiyle, Şehzadebaşı'nın o güzelim sütun ve kemerlerini pervâsızca yıktıklarını, Türklüğe has güzelliklerden birisini daha dümdüz ettiklerini öğrendim. Bu kadar aptalca cinayetlere nasıl göz yumuluyor?”

“Osmanlılar'ın payitahtına garp memleketlerinin rahat duymaz ve huzur bilmez hazin insanları gelecekler ve her şey çabucak bozulmaya başlayacak ve artık, önüne geçilemeyen bir nehir gibi her şey akacaktır!”