Muhammed Sâdık Efendi''yle nefsin şehirlerine yolculuk

Yaşadığımız topraklarda insanın kendisini tanıyıp anlamlandırma arzusu hiç eksilmedi, daima bitmeyecek bir arayışın ifadesi oldu. Bu toprakların insanları ''kendini bilmenin'' bütün hikmetlerin başı olduğu bilinciyle hakikat yolunda çile ve imtihan dolu yolculuklarını sadakatle sürdürdüler. Tecrübelerini ve hallerini bizimle paylaştılar. ''Nefsini bilen Rabbini bilir'' düsturunu kendilerine klavuz ettiler. Ortaya koydukları bütün eserlere eşlik eden bu soylu arayış bazen bir şiir bazen bir hikâye bazen bir sanat eseri bazen da bir tasavvuf yani hal ilmi olarak karşımıza çıktı. Ve bütün bunların eşsiz örnekleri bir yandan kültür ve medeniyetimizi inşa ettiler bir yandan da insanın hakikatin ayna tutarak bizleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmaya çalıştılar.

İşte kendini bilmenin ve bulmanın yollarını gösteren, insanın hallerinin ve eylemlerinin anlamlarını anlatan üç değerli eser, Büyüyenay Yayınları tarafından yüzyıllardır süregelen insanların kendilerini tanıma arzusuna güzel bir katkı olarak ardarda yayınlandı. Bu risalelerin sahibi Muhammed Sâdık Efendi. Hemen belirtelim ki yayımlanan bu risalerlerden anlaşıldığına göre Muhammed Sâdık''ın toplam dört risalesi bulunmakta. Dördüncüsü olan İstiğfar Risalesi de önümüzdeki günlerde Muhammed Sâdık külliyatının sonuncu eseri olarak yayımlanacak. Muhammed Sâdık 1723 yılında Erzincan''da doğmuş. Gönlüne düşen ateşle bir çok seyahatler yapmış, Anadolu''nun birçok şehri yanında Kudüs, Arabistan, Akdeniz, İskenderiye, Kıbrıs, Selanik, Tiran ve Venedik sınırına kadar birçok Rumeli şehrine yaptığı yolculuklarını İstanbul Üsküdar''da sonlandırmış bir hikmet ehli. Hayatını sürekli ''yolda olarak'' ve arayışla taçlandıran Muhammed Sâdık ömrünün son 14 yılını Üsküdar''da geçirmiş ve 1794''de vefat etmiştir.

Muhammed Sâdık''ın yayımlanan ilk eseri öğrencileri için kaleme aldığı Risâle-i Mahbûb. Konusu dolayısıyla Nefsin Şehirleri alt başlığıyla yayımlanan bu eser Yusuf Turan Günaydın tarafından hazırlanmış. Günaydın''ın eserin girişinde yer alan ''Tasavvufta Şehir Sembolizmi ve Nefsin Mertebeleri'' başlıklı incelemesi eserin anlaşılması için bir klavuz görevi taşıyor. Nefsin Şehirleri''nde nefsin mertebeleri şehirlere benzetilmekte, dile gelmesi zor olan ''hâller'' oldukça anlaşılır bir yöntemle, sembollerle açıklığa kavuşturulmaktadır. Yapılan bu sembolizm ile nefsin mertebelerinin özellikleri bir şehir olarak düşünülmüş ve hakikat yolcularına kendilerini tanıma yolunda ''hâllerini'' görüp karşılaştırabilecekleri bir ayna tutulmuştur.

Sâdık Efendi''nin ikinci risalesi de Nefs Bilgisi. Nefsin Şehirleri''nde genel olarak nefsin mertebelerini şehre ve onun mahallelerine benzeten Muhammed Sâdık, Nefs Bilgisi''nde bu şehirleri, mahalleleri daha yakından hem ilmi bir yöntemle hem de kendi hallerini ve tecrübelerini de dile getirerek anlatıyor. Sembolik mana ile ifade etmek gerekirse şehrin ara sokaklarına kadar müridlerini bilgilendirir Muhammed Sâdık.

Eser kainatın, varlığın, Hz. Muhammed''in, nebilerin, velilerin, diğer insanların, cennet ve cehennemin yaratılışı ile başlar. Eserde insanlar üç gruba ayrılır: dünya ehli, ahiret ehli ve Allah ehli. Eserin geri kalanında bu üç grup insanın nefs mertebelerindeki halleri haber verilir.

Eserdeki dikkate değer ifade ise nefsin mertebelerinin iyi ve kötü insanların tanınması için gerekli olduğudur. Buradan şöyle bir sonuç çıkarılabilir ki kendini bilen Rabbini bilir. Rabbini bilen O''nun ne istediğini bilir. O''nun ne istediğini bilen kendisinin onun isteklerine uyup uymadığını anlar yani ''kendisini tanır''. İnsanın nefs mertebelerindeki yolculuğu kendisini dolayısıyla Rabbini bildiği, tanıdığı ölçüde devam eder. O yüzden dünya ehli, ahiret ehli ve Allah ehlinin aynı mertebelerdeki hâlleri birbirinden farklıdır.

Nefs Bilgisi ve Terbiyenâme isimli risaleleri hazırlayan Aytekin Yıldız. Bu iki çalışmada da eserin çeviri yazısı, sadeleştirmesi ve tıpkıbasımı birarada verilmekte. Ayrıca bu iki eserde Sadık Yazar tarafından geniş ve kapsamlı bir Muhammed Sâdık biyografisi yer alıyor. Bu da Muhammed Sâdık Efendi''yi hayatını ve eserlerini bütün detaylarıyla anlatan bir ilk çalışma. Yayınevi böyle bir yolu tercih ederek aslında Muhammed Sadık hakkında da geniş bir malumat verilmesini sağlamış.

Muhammed Sâdık diğer iki eserinde tanıttığı nefsin şehirlerini nasıl güzelleştirileceğini, bu şehirlerin sokaklarında nasıl davranılması gerektiğini adeta Terbiyenâme''de haber verir. Diğer eserleri gibi öğrencilerine hitaben yazılan bu eserin önemli bir bölümünde müridin mürşidine karşı nasıl davranması gerektiği öğretilir.

Hakikat ehline karşı nasıl davranılacağının hakikat yolunun taze yolcularına anlatıldığı eser Muhammed Sâdık Efendi''nin bütün eserlerine eşlik eden yüksek samimiyetin bir örneği olarak karşımıza çıkmakta. Eser yolun inceliklerinin bilgi ve feraset eşliğinde dile getirirken, her satır, her ifade bizi içtenliğiyle ve insan sevgisiyle kuşatmakta.

Kelîm-i Kaşânî''nin ''Her gördüğün insan, kendi varlık şehrinin reisidir'' sözünden hareketle Muhammed Sâdık''ın bu üç eseri önce insana kendi varlık şehrini ve kendisini tanıtıyor. Daha sonra o ''reis''in kibirli ve kötü hallerinden sıyrılarak gerçek ve samimi bir insan olarak kendisini tanımasının yollarını tarif ediyor. Buradan hareketle denilebilir ki bugüne de çok şeyler söylemektedir. Günümüz dünyasında insanlar nefisleri varlık şehirlerinde reisten öte bir firavun haline gelirken, bize edebe, terbiyeye dair dolaylı yoldan nasihatlerde bulunuyor. Kendinden habersiz yaşayanları ''kendilerini tanımaya'' davet ediyor.

Nefsin Şehirleri

Muhammed Sadık

Hz. Yusuf Turan Günaydın

Büyüyenay Yayınları

2014

136 Sayfa