İnsanın okumadığı bir kitap hakkında konuşması son derece kültürel, entelektüel bir faaliyet. Evet, cümleyi dönüp bir daha okuyun. Buyur, buradan yak, cehaletin bu kadar iftiharla söylenmesine de pes doğrusu, dediğinizi duyar gibiyim. Ama vallahi de billahi de öyle. Üstelik bu benim şahsi kanaatim de değil.
Hadiseyi duymayan kaldı mı bilmiyorum. Herhangi bir sosyal medya hesabı olmayan, video paylaşım sitelerini takip etmeyen birkaç kişi varsa aramızda, onlar için “muhtasar ve müfid" bir özet yapalım: Haftabaşında, TV8'de yayınlanan “Aramızda Kalmasın" adlı magazin programında Sabahattin Ali'nin ünlü “Kürk Mantolu Madonna"sının filme çekileceği haberi konuşuluyordu. Bu esnada romanı okuyan(!) sıfatıyla söz alan Funda Özkalyoncu, romanda, meşhur şarkıcı Madonna'nın hayatının anlatıldığını söyledi. Programcılardan diğeri mevzuyu fark edip durumu toparlamaya çalışsa da nafile. Ok yaydan, daha doğrusu paylaşımlar sosyal medya hesaplarından çıkmaya başlamıştı bir kere.
İşte o andan itibaren de ortalık karıştı, bir anda hanımefendi Türkiye'nin gündemine oturdu. Hoş, kendisi bu durumdan son derece rahatsızmış. “Memleketin onca mühim meselesi varken benim söylediğim birkaç cümleye niye takılıyorsunuz yeah" mealinde şeyler söyledi.
Sayın Özkalyoncu, kitabı gerçekten okudu da konusunu unuttu mu? Zira kendisi 40 yıl önce okuduğunu söylüyor. Yoksa kitabı hiç okumadan, isminden hareketle, “olsa olsa şöhreti cihanı tutmuş Madonna'yı anlatacak, başka ne ola ki?" diye mi düşündü? Ya da kitabı okuyan(!) birilerinin naklettiği bilgilerin kurbanı mı oldu? Hepsi olabilir.
Benim derdim, Özkalyoncu'ya yüklenmek değil, bilakis ona yardımcı olmak, yüreğini ferahlatmak. Bu durumun çok çok normal olduğunu göstermek. İnsan, bir kitabı okumadan da o kitaptan bahsedebilir, onun üzerine konuşabilir, hatta üniversitede ders bile verebilir.
Nasıl mı, işte buyurun bir profesörün itirafları, birlikte okuyalım:
“Ben Joyce'un Ulysses'ini hiç okumadım ve görünen o ki, hiçbir zaman da okumayacağım. Yani kitabın 'içeriği' bana geniş ölçüde yabancı. İçeriği yabancı ama durumu değil. Oysa bir kitabın içeriği geniş ölçüde onun durumudur. Demek istediğim, bir konuşmada Ulysses'ten bahsederken, kendimi hiç de donanımsız bulmam, çünkü onu başka kitaplarla bağlantılı olarak görece bir netlikte konumlandırma kapasitesine sahibim. Bu kitabın Odysseia'nın yeniden yazımı olduğunu, bilinç akışı akımına bağlı olduğunu ve olayların tek bir günde Dublin'de geçtiğini vs. bilirim. Bu yüzden de derslerim sırasında gözümü kırpmadan sık sık Joyce'a gönderme yaptığım olur."
Vay be, ne adamlar var. Bunlara da hoca diye üniversitede kürsü veriyorlar, diye düşünüyorsunuz değil mi? Düşünmeyin. Zira adam bu işin kitabını yazmış. Okumadığımız kitaplar hakkında sağda solda, derste, eş dost sohbetinde, hatta televizyonda konuşmanın!
Fransız edebiyat profesörü Pierre Bayard, -kendisi yukarıdaki itirafın da sahibi oluyor- “Okumadığımız Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşuruz?" adlı kitabında bu işin sırlarını veriyor.
Parisli Üstad, aynı zamanda psikanalist. Yani okumadığı kitaptan okumuş gibi bahsedenlerin ruhundan da iyi anlıyor. Ayrıca ünlü felsefe profesörü ve romancı Umberto Eco'nun da ahbabı. İki usta, bir araya gelip okumakları kitaplardan bahsediyorlarmış. Böyle deyince aklınıza kahvehane muhabbeti gelmesin. Son derece entelektüel seviyede bir sohbet bu. Youtube'da videosu bile var, izleyin. (Bu arada okuyuculara buradan müjdeli bir haber vereyim: Ben de “İzlemediğiniz Bir Video Hakkında Nasıl Konuşursunuz?" adlı kitabımı pek yakında neşretmek ümidindeyim.)
Neyse konumuza dönelim: Bayard, bu durumun çok normal olduğu kanaatinde. Ona göre, üzerinde konuşmak durumunda kaldığımız ya da hayatımızda önemli bir rol oynamış pek çok kitabı aslında hiç okumamışsızdır. Ancak, başkalarının o kitaplar hakkında bizimle ya da kendi aralarındaki konuşmaları, yazdıkları bu kitapların içeriği hakkında bir fikir sahibi olmamızı, kitap hakkında bir hükme varmamızı sağlıyor.
Tıpkı Özkalyoncu'nun durumu gibi. Sürekli instagramda kahve eşliğinde paylaşılan, içinden etkili cümlelerin itina ile ayıklanarak paylaşıladığı ya da üniversiteye yeni başlayan toy delikanlıların romantik kızları etkilemek için elinin altında bulundurduğu –ama asla ve asla tamamen okumadıkları- kitaplara “maruz kalarak" onları içselleştiriyoruz. Ondan sadece “haberdar" oluyoruz, bu da bize yetiyor. Bir süre sonra, kitap hakkında etraflıca malumat edindiğimizi düşünüp, ondan okumuşçasına bahsedebiliyoruz. (1990'da “Enformatik Cehalet"in kitabını yazan Kültür ve Turizm Bakanı Sayın Nabi Avcı'nın kulakları çınlasın. Behçet Necatigil'in Orhan Kemal için söylediği sözü bu konu bağlamında biraz değiştiriyorum ve diyorum ki, “Yazmaya Nabi Hoca olacaktı!")
Bir kitap yayılmaya başladığı andan itibaren, dolaşımının yol açtığı her türlü görüş alışverişinden dolayı, kitap okunmuş olmasa da, kitapla bir yakınlık kurulacağını söyleyen “profesyonel okumaz" Bayard Hocamıza kulak verelim yine:
“Bir kitap bizim algılama alanımıza girdiği andan itibaren bilinmez olmaktan çıkar ve hakkında hiçbir şey bilmememiz onunla ilgili hayaller kurmamıza ya da onu tartışmamıza hiçbir şekilde engel değildir. Daha kapağını bile açmadan, sadece başlığının belirtilmesi ya da kapağına en ufak bakış bile kültürlü ve meraklı bir insanda bir dizi imge ve izlenim uyandırmaya yeter, genel kültürle kitapların bütünü hakkında sunulan tasavvurun kolaylaştırdığı bir ilk fikre dönüşmeyi bekleyen imge ve izlenimler."
Buraya kadar bir sorun yok. Peki ya bir topluluk huzurunda –ya da burada olduğu gibi televizyonda- okumadığımız bir kitap hakkında konuşmak zorunda kalırsak? Ya konuştuğumuz topluluğun içinde, o kitabı gerçekten okuyan biri/birileri varsa? (Varmış çok şükür. Yaşanan son hadise bunu teyit etti. Hepimiz, “Kürk Mantolu ile kahve qeyfisi" yazıp instagrama attıktan sonra kitabı bir köşeye atmıyormuşuz, bereket versin.)
İşte o anda azıcık kurnazlıkla, diyor Bayerd, sohbeti başka bir konuya kaydırarak fazla zorlanmadan işin içinden sıyrılmak mümkün. Ama her zaman bu mümkün değil. Özkalyoncu gibi. İnsan bazen kendi eliyle ataşlara atıyor kendini:
“Ama bu durumun bir kâbusa dönüştüğünü ve okumadığı bir kitap hakkında konuşmak zorunda kalan kişinin ağzından çıkacakları pürdikkat sabırsızlıkla bekleyen bir dinleyici kitlesinin göz hapsinde olduğunu da gözümüzün önüne getirebiliriz. Bu durum, Freud'un 'sınav rüyası' olarak nitelediği durumdan –rüyamızda, hiç hazırlanmadığımız bir sınava çağrıldığımızı görerek dehşete kapılırız- pek de farklı değildir ve bu bakımdan, çocukluğumuza bağlı bastırılmış bir dizi korkuyu bilinç yüzeyine çıkartır."
Boşuna yukarıda psikanalist olduğunu söylemedik, analizlere dikkat!
Tam burada duralım. Çünkü çok önemli bir problemle karşı karşıyayız: İyi ama nasıl emin olacağız okumadığımız kitaplara dair doğru bilgi sahibi olduğumuzdan? Durumu bizden önce fark edip üzerine kafa yoran, cilt cilt kitap karıştırmış Umberto Eco, şöyle diyor: “Dünya okumadığımız ama hakkında aşağı yukarı her şeyi bildiğimiz kitaplarla dolu. Onun için de mesele bu kitapları nasıl bildiğimizle ilgili."
İşte bütün mesele bu! Bu işi çözmek için 3 şey öneriyor Gülün Adı yazarı:
Birincisi gizli bilimler ilgili: Kitaptan bize doğru yayılan dalgalar…
İkincisi, defalarca bir kitabın yerini değiştirdik, sayfalarını karıştırdık ama hatırlamıyoruz.
Üçüncüsü, yıllar boyunca o kitaptan bahsedip alıntı yapan yığınla kitap okumuşsunuzdur ve sonunda bize tanıdık gelmeye başllamıştır.
Muhtemelen Funda Hanım, bu üç yoldan birini izlemedi, ya da izlerken usûlde hatalar yaptı. Yoksa mümkün değil, Kürk Mantolu Madonna'nın şarkıcı Madonna'dan bahsettiğini söylemezdi, söyleyemezdi.
Sözü daha fazla uzatmanın âlemi yok. Gördüğünüz gibi konu hakkında koskoca bir profesörün yazdığı bir kitap ve yine koskoca bir profesörün söyledikleri var.
Daha fazla bilgi için Özkalyoncu'ya ve diğerlerine, “Okumadığımız Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşuruz?" adlı kitabı tavsiye edeceğim etmesine ama, korkuyorum. Çünkü muhtemelen okumayacaklar. Ama bu yazıdan hareketle sağda solda, hatta televizyonda kitabı okumuş gibi yapabilirler.
Bu böyle bir hizmetimdir medya dünyamıza. Kayda geçsin.
Yine de ısrarla okumak isterlerse, bana ulaşsınlar, ben kendilerine göndereceğim.
Söz, “aramızda kalacak"!
Acaba edebiyat tarihimizde bu tarz bir mesele olmuş mu diye baktım ve iki örnek ile karşılaştım: İlki Peyami Safa'dan. Ünlü romancının vaktiyle yeni çıkan romanı üzerine bir yazı yazılır. Yazıda, romancının eserinde muhaceretten bahsettiği söylenir. Ancak romanın içinde böyle bir bahis yoktur. Yine bir başka yazar da Peyami Safa'nın “Mahşer" ve “Süngünlerin Gölgesinde" adlı iki romanı birleştirerek(!) “Süngülerin Mahşerinde" adlı bir romanı Safa'ya atfedip tenkidler yağdırmıştı.
Konu hakkında bir feryad da ünlü yazar, çevirmen ve eleştirmen Sabahattin Eyuboğlu'nun 1935'te yazdığı bir yazıdan:
“Bütün ünlü kitapların ortak kaderi, 'okunmadan bilinmek' değil midir? Kaç aydın, İlyada'yı, Kutsal Kitap'ı, Kur'an'ı, İlahi Komedya'yı ya da Leyla ile Mecnun'u okumuştur? Bununla birlikte bu kitapları 'aşağı yukarı' bildiğini sanır herkes. En ünlü kitaplar en az okunan kitaplardır, diyeceğim geliyor."
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.