Ormanda, çayırda toplanan entelektüeller

oç. Dr. Hüseyin Çelik, (Kendileri halen Millî Eğitim Bakanı'dır) yıllar öncesindeki bir yazısında; Osmanlı'nın son dönemlerinde kayda değer bir “fikirsel öbekleşme”nin, Mısır Hidivi Mehmed Ali Paşa'nın torunu Mustafa Fazıl Paşa etrafında görüldüğünü anlatır. Maliye'yi toparlamak üzere Meclis-i Hazain'in başına getirilen, ancak toparlamak şöyle dursun, kendisine rağmen yapılan düzenlemelerle veraset hakkından mahrum bırakılması, Mustafa Fazıl Paşa'yı “entelektüel görünümlü” bir kalkışma hareketinin içine sokmuştu. Hükümeti devirmek üzere onun yönlendirmesiyle 3 Haziran 1867'de Veliefendi çayırında toplanan ekip, içlerinden birinin ihbarı üzerine suçüstü yakalanmıştı. Çayırda hükümet devirme müzakereleri yapan ekip, ilginçtir iki yıl önce de grubu Belgrat ormanlarında kurmuşlardı. İşte bu, tabiata meraklı aydınların bilahare Avrupa'da sürdürecekleri etkin ve yaygın muhalif hareket Yeni Osmanlılar Hareketi'ydi. Ağabeyinden, Hidiv'e karşılık 4,5 milyon sterlin alan Mustafa Fazıl Paşa, etrafına topladığı aydınlarla “laiklik de dahil” bir dizi reformun hayata geçirilmesini Sultan Abdülaziz'den talep ediyordu. O tarihlerde İngiltere'de yayınlanan The Diplomatic Review'deki yazısında David Urquhart, Mustafa Fazıl Paşa'yı, “Anormal derecede çok servete sahip, fakat her türlü idrâkten mahrum, Türk karakterinden asla nasibi olmayan, sahip olduğu serveti Paris'te Avrupa'nın her türlü ahlâksızlığına bulaşarak harcayan bir adamdır” diye nitelendirirken, laiklikle ilgili teklifine ise çok sert tepki göstererek, “Varlığını dine borçlu olan Müslümanlar'ın, Halife'ye laiklik teklif etmesi aptalca bir davranıştır” demişti. Ali Suavi, Şinasi, Agâh Efendi, Namık Kemal, Ebuziya Tevfik bu hareketin öncü isimlerindendi.

Ağdalı Osmanlıca'nın yol açtığı sıkıntılar, başta sadece dilin tekniği üzerine kurulan ama süreç içerisinde edebiyatta farklı akımlara yol açan gruplaşmaları ortaya çıkartacaktı. Ahmet Midhat, Bursalı Tahir, Necip Asım gibi isimler 1908'de Türk Derneği'ni kurmuşlardı. Dernekte bitmek tükenmek bilmez dil tartışmaları, muhtemeldir ki uzun yıllar devam edecekti ancak derneğin ömrü iki yıldan fazla sürmemişti. Her şey zıddıyla kâimdir ilkesince bir süre sonra, dilde sadeleşmeye karşı çıkan Servet-i Fünun dergisi etrafında toplanan Edebiyat-ı Cedideciler ortaya çıkacaktı. Halid Ziya, soruyordu: “Şems-i hürriyet yerine hürriyet, râh-u tarik yerine yol denebilir mi?” Süleyman Nazif'e göre de, yedi yüz yıl geriye ve beş bin kilometre uzağa gitmenin âlemi yoktu. Ahmet Rasim ise din, mezhep, iman, namus, iffet, ismet gibi sıfatlardan vazgeçilmedikçe Arapça kelimelerin yerine Türkçe'lerinin konulmasının imkânsız olduğunu düşünüyordu. Kavgaya Selanik'ten Genç Kalemler mecmuasıyla katılan Ömer Seyfettin, Ali Canip ve Ziya Gökalp ise dilde sadeliğin bayraktarlığını yapacaklardı.

Cumhuriyet'in onuncu yılında, yoğunlaşan toplumsal tepkileri dikkate alan, iktidar mekanizmasının giderek daha da yozlaşacağı düşüncesi taşıyan bir grup aydın ise Ocak 1932 - Aralık 1934 arasında Kadro dergisi etrafında toplanmışlardı. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Şevket Süreyya Aydemir, Vedat Nedim Tör, Burhan Belge, İsmail Hüsrev Tökin derginin önde gelen isimleriydi. O yılların Ankara'sının dar sosyal muhitleri Kadrocular'ı daha çok birbirlerinin evlerinde ağırlamalarına yol açıyordu. Bu ev mülahazalarında ise derginin “inkılaba ideoloji oluşturacak bir düşünce sistemi” kurması öngörülüyordu. Bu kadar kısa ömürlü olmasında belki de bu romantik / cüretkâr tasavvurun da payı vardı. Zira, Kadro ekibi böylece, mefhum-u muhalifinden 1923'ten beri büyük bir reklamasyonla ortaya konulanların “düşüncesizce” yapıldığını beyan ediyordu. Atatürk'ün dergiye soğuk bakmasında bunun da payı vardı. Bu bir sanı değil, reel gerçekliği olan bir soğukluktu. Zira Kadro'cuların bütün ısrarlı taleplerine rağmen Atatürk dergiye tek bir satır yazı yazmamıştı.

Aguste Comte, hastalıklı doğmuş, 14 yaşında “athe”liğini ilan etmiş, sosyalizmin kurucusu Henri de Saint-Simon'a çömez olmuş, bir fahişeyle evlenmiş, akıl hastanesinde yatmış, intihar için Sen Nehri'ne atlamış, sevdiği Clotilde de Vaux ölünce ruhuna 181 mektup yazmış, her gün de iki defa sevdiğinin masasında “dinî tören” ifa etmiş, kurduğu “İnsanlık Dini”nde “Cloditilde Bayramı” ihdas etmiş ve nihayet yine bir gün Clotilde'nin masası önünde ona “tapınırken” ölmüştü… Comte'un en temel, adeta “ateist üretme makinesi” gibi işlev gören görüşü ise “bir şey bilgiyle açıklanamıyorsa o şey safsatadır”dı. Bu, en hafif tabiriyle tuhaf adam, dönemin Osmanlı aydınlarının büyük ilgisini çekmişti. Belki de Hüseyin Cahit Yalçın'ın şu sözlerinde yatıyordu sebep: “Nasıl ki Batı'nın pantolonunu, şimendiferini aldıysak romanını da, hikayesini de, felsefesini de alacağız.” Her ne ise…Rıza Tevfik, Ahmet Rıza, Abdullah Cevdet gibileri, Comte ve benzeri isimlerin felsefe alanındaki fikirlerini ülkeye ithal etmeye başlamışlardı. Yazılarında, adının önüne büyük bir tevazuuyla (!) “feylesof” lakabını konduran Rıza Tevfik, bir özel okulda felsefe dersleri vermeye başlamıştı. İttihat-Terakki'nin adı yolsuzluklarla anılan Maarif Vekili Emrullah Efendi de kafayı felsefeye takmıştı. Darülfünun ile daha pek çok okulda felsefe derslerini başlatmıştı. Ancak bir süre sonra fark edildi ki, dersi anlatan öğretmenler de felsefeyi bilmiyordu. Bunun üzerine, “felsefe eğitimi başladıktan bir kaç yıl sonra felsefe öğretmeni yetiştirmek” için hareket geçildi! Bütün bunlar; ritüelleri anneye, kız kardeşe tapınma gibi egzantirik ve sapkın özellikler gösteren “İnsanlık Dini”nin kurucusu, Tanzimat'ı da bu dinden sayan, bunun için mason Pierre Lafitte aracılığıyla mason Ahmet Rıza'ya “tilmizlik” payesi veren Aguste Comte ve benzerlerinin düşüncelerini bu topraklarda yaymak için yapılıyordu. Bakın; o yıllarda Tıbbiye'yi ziyaret eden İngiliz Mac Farlane de neler yazmıştı: “Bu kadar düpedüz materyalizm kitaplarını bir arada hiç görmemiştim. Genç bir Türk doktoru, dinsizliğin el kitabı olan Baron d'Holbach'in Systéme de La Nature'ünü okuyordu. Raflar, Fransız materyalistlerin kitaplarıyla doluydu.”

Tam olarak bir felsefî akım, bir ekol gibi görmek mümkün olmasa da, bugün hala müşteki olunan “tek parti zihniyetli aydın” yetiştirmedeki etkinlikleri açısından Tercüme Bürosu'nda toplanan isimlerin faaliyeti önemliydi. Zeki Baştimar, Hasan Ali Ediz, Nazım Hikmet, Sabahattin Ali, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüpoğlu, Oktay Akbal bunlardan bazılarıydı. Maarif Vekili Hasan Ali Yücel'in kurduğu Tercüme Bürosu, yıllar boyunca süren yayınlar içinde İslâm klasiklerini yüzde 3-5 aralığında tutan, geri kalan oranda ise Yücel ve dönemdaşlarının ifadesiyle “Batı ümanızması”nı anlatan eserler tercüme eden bir yerdi. Tercihleri, tercüme hataları, yeni dil uydurma gayretleri nedeniyle sonraları sık sık eleştirilecekti. Adalet Partisi iktidarında üyeler toplu halde Tercüme Bürosu'ndan istifa edince AP'li Senatör Fethi Tevetoğlu, “Moskova'da, gizli TKP'nin genel başkanı olarak takdim edilen Zeki Baştımar'a eser tercüme ettirenler bunlardır. Yıllarca tercüme siparişi verip komünistleri beslemişlerdir. Uydurma bir kuş dilini millete Türkçe diye yutturmaya çalışıyorlardı” demişti.