Üstad'lı, Nazım'lı paramız da olacak mı?

İnsanoğlu takası / trampayı bırakalı beri para günlük hayatın ayrılmaz bir parçası, hem de ne parça! Türkiye Cumhuriyeti de, hemen her devlet gibi uygun görülen zaman aralıklarıyla tedavüldeki parasını değiştiriyor. Bu, bazen birkaç banknot ya da madenî paranın kaldırılması, yenilerinin piyasaya sürülmesi, bazen de topluca yeni paraların dolaşıma verilmesi şeklinde oluyor. Tıpkı, 1 Ocak 2009'da olduğu gibi.

Para demek, hükümranlık demek. O yüzden, tarihte ne zaman birileri hükümranlığını ilan etmişse, bunu kendi adına para basarak yapmış. Bizde de, dünyada da para basma yetkisinin parlamentolarda bulunmasının nedeni de bu. Ama para çıkartmak yasa çıkartmaya benzemediği için de, dünyadaki diğer örneklerde olduğu gibi TBMM de bu hakkını Merkez Bankası'na devretmiş.

Yeni bir kâğıt paranın tedavüle çıkışının hikâyesi oldukça renkli. Bilkent'le yetinmeyip kariyerini bir de Harvard'la taçlandıran Merkez Bankası Sözcüsü Cihan Aktaş - yazar Cihan Aktaş'la karıştırılması üzerine ne hikâyeleri var Cihan Bey'in bir bilseniz- güzelce anlatıyor mevzuyu merak edenlere. Biz de öyle yaptık. Mehmet Gündem'in, Recep Yeter'in ve fakirin merak ettiği soruyu sordum Aktaş'a: “Bu Merkez Bankası başkanları, daha ilk imzalarını attıkları günden biliyorlar mı birgün paraların üzerine imza atacaklarını da, ekiden beri böyle afili, karizmatik imzalarla dolu banknotların üzeri?” Aktaş'ın anlattıklarından anlaşılan o ki, Merkez Bankası'nın kariyer basamaklarında yol almaya başlayanların aklından bu ihtimal geçebilir. Aktaş, “İmza anında ise sanırım biraz çalışıyorlar üzerinde. Malûm, bu imza çok önemli bir imza. Özel bir özen gösterilmesi doğaldır” diyor.

Para basmanın güvenlik boyutu, çok ama çok yüksek. Öyle ya, mutlak değeri “sadece bir kağıt olan şey”in üzerine siz “200 TL” yazıyorsunuz ve asıl değeri belki 10 kuruş etmeyen o kağıt parçası bir anda 200 liranın alım gücüne kavuşuyor. Merkez Bankacılar bu özelliğe “senyoraj geliri” diyorlarmış. Kâğıt para için “senyoraj geliri” hani neredeyse sıfır liradan 200 liraya uzanabiliyor. Süreci bilmediğimiz için, “Madenî paralara tasarım yarışması açıldı, banknotlar için neden açılmıyor?” dediğimde Aktaş gülüyor ve şunları anlatıyor: “Kalpazanlar, böyle bir yarışmadan eminim çok mutlu olurlardı. Bunu yapmak onlara, 'Gelin basım tekniklerimizi öğrenin, üretimin hemen bütün süreçlerinde yer alın' anlamına gelir. O yüzden büyük bir gizlilikle yürütülür bu işlemler. Bakın, Ekim ayında Sayın Başbakan ve Sayın Başkanımız yeni liraları açıkladıklarında biz işimizi çoktan bitirmiştik. Bu, neredeyse üç yıllık bir süreçti. Ama en ufak bir sızma yaşanmadı. Merkez Bankası personelinin kurumsal kimliğine olan bağlılığını buradan da ölçebilirsiniz. Güvenlik, gizlilik konusunda çok duyarlıyız. Sade vatandaşın ve uzmanların bildikleri güvenlik önlemlerine ilaveten sadece Merkez Bankacılar'ın bildiği ilave önlemlerimiz de var bizim. Madenî parada ise imalât değeri ile üzerinde yazılı olan değer arasında fark çok düşük olduğu için - mesela 25 kuruş belki 20, belki 22 kuruşa maloluyor - madenîlerin yapım sürecinin kamuoyu ile paylaşılmasında bir sakınca yok. Böyle düşük artı değer, zaten kalpazanların ilgisini çekmez.”

Merkez Bankası'nın grafik konusunda Türkiye'nin en iddialı isimlerinden oluşan bir sanatçı grubu var. Bu ekip, yıllardır işini ustalıkla kotarıyor. Son TL'lerde de böyle olmuş. Peki, “Şu kupürün üzerinde şu olsun, bu paranın resmi şöyle olsun”a kim karar veriyor? Banknot Basım Komisyonu isimli bir heyet, paralarımızın üzerinde nelerin olacağında, hangi renklerin kullanılacağında son sözü söyleyen. Banka Meclisi'nin, bir tür ham önerileri, asıl şeklini bu komisyonda alıyor. Kriterler de şunlarmış: Tarihî eser, bitki örtüsü, coğrafî alan ya da tarihî şahsiyet. Son basımda kişilere karar verilmiş. Burada da; hayatta olmamak, siyasete tam angajeyle tanınmamak ölçü. Bu nedenle Necip Fazıl Kısakürek ya da Nazım Hikmet'i banknotlar üzerinde görme ihtimali pek bulunmuyor. Bir başka ölçü de, daha önce banknotlar üzerinde yer almamak.

“Herhangi bir tarihî şahsiyetin resmi 5 liranın üzerinde de, meselâ neden 100 liranın üzerinde değil? Bilim, sanat adamlarının 'kaç para ettiği' neye göre hesaplanıyor?” diye soracak olanlar varsa hemen belirtelim, böyle bir “fiyat biçme” sözkonusu değil elbette. Muhtemelen, herhangi bir spekülasyona yol açmamak için olmalı, doğum tarihi en küçük kişi en küçük kupüre, sonra da sırasıyla yaşça daha büyükler daha kıymetli banknotlara konuluyor. İşte; Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Ord. Prof. Dr. Cahit Arf, Mimar Kemaleddin Bey, Fatma Aliye Hanım, Itri ve Yunus Emre sıralaması böyle

Tedavüldeki değişim, doğaldır ki eski paraların imhası sorununu da gündeme getiriyor. Dört yıl önceki TL'den YTL'ye geçişte bir grup basın mensubu Merkez Bankası binasına davet edilmiştik. Orada bizlere matbaa gezdirilmiş, paraların nasıl imha edildiği anlatılmıştı. Buna göre, çok çok küçük parçacıklar halinde kıyılan paralar, yüksek basınç altında biriket haline getiriliyor, sonra da bunlar özel fırınlarda yakılıyordu. Bu “tuğla para”lardan bizlere hediye de edilmişti. Benim payıma ise 10 bin adet 1 milyon lira kıymığından oluşan 10 milyar lira düşmüştü. Parçaları birleştirebilseydim havadan 10 milyar liranın sahibi olacaktım. Ama olsun; yıllarca, salondaki büfe üzerinde “10 milyar lirayı süs diye bulunduran” biri olarak epey hava attım misafirlerime.

Türkiye yeni banknotların yanısıra yeni madeni paralarla da tanıştı. Onun kısa hikâyesi de şöyle: Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü 2007 yılı sonbaharında bir yarışma açmıştı. Yeni paralarda kullanılacak dizaynlar bu yarışmayla belirlenecekti. 8 Ocak 2008 tarihinde çok sayıda grafikerin hazırladığı tasarımlar Darphane'ye ulaştı. Kurum da, bunlardan kullanmaya karar vediklerini seçti ve tasarımların sahiplerine de üçer bin YTL ödeme yaptı.