1 Mayıs'ta Taksim'de

1 Mayıs İşçi Bayramı 2010'dan sonra bu sene de Taksim'de kutlanacak. Son olarak 2008'de "Emek ve Dayanışma Günü" olarak kutlanması kabul edilmiş, 2009'da ise resmi tatil ilan edilmiştir.

Dünyada 1 Mayıs, acı ve kanlı mücadele mirası üzerinde yükseliyor. Hem Amerika'da hem de Avrupa'da işçiler kötü çalışma koşullarını iyileştirmek isterken, işverenler de yaşanan ekonomik krizleri işçileri daha fazla çalıştırarak aşmaya çalışır. Amerika'da 1874 yılında dört eyalette işçi ücretlerinin düşürülmesi işçilerin protestoları ile karşılaştı. 13 Ocak 1874'te işçilerin düzenledikleri protesto kanlı sona erdi. Kısa bir süre sonra bu kez Pensilvanya'da kömür işçileri de harekete geçti. Güvenlik kuvvetlerinin bastırdığı eylemler sonrasında yaralılar dışında 10 işçi lideri asıldı, 14'ü zindana atıldı.

1877 yılında işverenlerden gelen baskılara rağmen çalışma saatinin 8'e indirilmesi için yoğunlaşan eylemlerde 2 demiryolu işçisi hayatını kaybetti. Ama işçilerin mücadelesi bitmedi. 1 Mayıs 1886 'da tüm Amerikan işçiler genel greve çıktı. 80 bin civarında işçi 8 saatlik çalışma için direnişe geçti. 3 Mayıs 1877'de Chicago'da direnişçi işçilerin üzerine ateş açıldı. Yüzlerce işçi ve aileleri hayatını kaybetti. Bu saldırıyı protesto eden işçiler, 4 Mayıs'ta yeniden meydanlar çıktılar. Çıkan olaylarda sonrasında 4 işçi lideri idam edildi.

1 Mayıs'ın sembolik hale gelmesi 1888 Aralık'ında toplanan Amerikan İşçi Federasyonu 8 saatlik işgünü elde edilinceye kadar, her yıl 1 Mayıs'ta kitle gösterileri düzenleme kararı almasıyla olmuştur. Aynı dönemde Fransız ve Belçika İşçi Sendikaları Konfederasyonları 8 saatlik çalışma için mücadele kararı aldı. Nihayet 14-21 Temmuz 1889'da kuruluşu gerçekleştirilen 2. Enternasyonal, 1 Mayıs'ı işçi sınıfının uluslararası birlik ve dayanışma günü ilan etti ve 1890 yılından sonra 1 Mayıs'lar bütün ülkelerde uluslararası işçi bayramı olarak kutlanmaya başlandı. Birçok ülkede 1 Mayıs tatil günü olarak kabul edildi. 1919 yılında Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) kuruluş kongresinde 8 saatlik işgünü karara bağlandı.

Türkiye'de 1 Mayıs'ın tatil ilan edilmesi çok yeni olsa da, Türkiye'de işçi hareketleri eskiye dayanmaktadır. İlk işçi hareketi 1830'lu yıllarda tarım alanında çalışanlar tarafından gerçekleştirildi. 1871 yılında kurulan “Ameleperver Cemiyeti” (İşçi Severler Derneği) ilk işçi örgütlenmesidir. 1872 yılında Kasımpaşa Tersanesi ve Beyoğlu Telgrafhanesi'nde çalışanlar ilk grev hareketini gerçekleştirdiler. II. Meşrutiyet ile birlikte tanınan Anayasal örgütlenme hakkı sonrasında İstanbul ve Selanik başta olmak üzere işçilerin yoğun olduğu bölgelerde sendikalar kuruldu.

Cumhuriyetin kuruluşu ile başlayan sanayileşme hamlesi kaçınılmaz olarak geniş bir işçi sınıfı ortaya çıkardı. Şeyh Sait isyanının ardından 1925'de çıkan Takrir-i Sükûn, asayiş gerekçesi ile hükümete her türlü cemiyeti kapatma yetkisi verildi ve işçi sınıfının siyasal, sendikal örgütleri yasaklandı. 1923 ve 1924'de işçi bayramı olarak kutlanan 1 Mayıs, 1925'de yasaklandı. 1 Mayıs 1935 yılında çıkarılan bir kanunla “Bahar ve Çiçek Bayramı” olarak ilan edildi ama meydanlarda kutlama yasak olmaya devam etti. Bu süreçte devlet tarafından kurulan Şeker fabrikaları, Sümerbank, kömür işletmeleri, Karabük Demir Çelik gibi kurumlarda sendikalaşmaya izin verilmedi. Çalışanlarla ilgili ilk yasa 1936'da İş Kanunu olarak çıkarıldı. Bu kanunla, sendikaların yerine işçi temsilcilikleri sistemi getirildi. 1938'de Cemiyetler Kanunu çıkarıldı. Cemiyet kurmak serbest bırakıldı ama sınıf temelli cemiyet kurulması yasağı devam etti. Bu yasak 1946 Haziran'ında bu kanunda yapılan değişiklikle kalktı. Çalışma Bakanlığı, İş Bulma Kurumu ve İşçi Sigortaları Kurumu kuruldu. Bunu 1947'de Sendikalar kanunu izledi. Ancak bu kanunun temel eksiği sendikacılığın olmazsa olmazı olan “toplu iş sözleşmesi” ve “grev” hakkının olmayışıydı. Bu hakkı kazanmak için işçi sendikaları 1952 yılında birleşerek Türk-İş'i kurdular. Grev hakkı 1961 Anayasası ile kazanıldı. Ancak bunun yeterli olmadığı 1963 yılında Maden-İş'e bağlı Kavel Kablo Fabrikası'nda yaşanan grev ile ortaya çıktı. Çünkü bu hakkın kullanılması esas olarak bunu destekleyen bir yasa ile anlamlıydı. Çalışma koşullarının düzeltilmesini sağlama amaçlı toplu sözleşme ve grev kanununun çıkması için toplumsal baskı kurulması hedeflendi. Sonuç olarak, Bülent Ecevit'in Çalışma Bakanı olduğu 24 Nisan 1963'te, 274 sayılı Sendikalar Yasası ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Yasası çıkarılarak Türk işçi hareketinin canlılık kazanmasının yolu açılmış oldu.

1966'daki Paşabahçe grevine destek verilip verilmemesi Türk-İş'te görüş ayrılığına yol açtı. Bu greve destek veren sendikalar, Sendikalar Arası Dayanışma'yı (SADA) kurdular. Ardından da 13 Şubat 1967 tarihinde, bu sendikalardan Maden-İş, Lastik-İş, Basın-İş, Gıda-İş ve Zonguldak Maden İşçileri Sendikaları birleşerek Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu'nu (DİSK) kurdular.1970 yılında, daha sonra adını MİSK olarak değiştirecek olan, Milli-İş kuruldu. 22 Ekim 1976'da ise Hak-İş kuruldu. 1 Mayıs, 52 yıl aradan sonra DİSK önderliğinde 1976'da büyük katılımla kutlandı. 12 Eylül 1980'e giden süreçte ülke genelinde kitlesel grevler yaşandı. 1980 Darbesi ile birlikte DİSK'in sendikal faaliyetleri yasaklandı. DİSK'e bağlı 28 sendika kapatıldı. Yine Hak-İş ve MİSK'in faaliyetleri durduruldu. Şubat 1981'de Hak-İş'e, 1984'de ise MİSK'e yeniden izin verildi. MİSK daha sonra kendini feshetti. DİSK ise sendikal faaliyetlerine 1991'de başlayabildi.

12 Eylül 1980 darbesi ve darbe anayasası sendikacılığa da büyük darbe vurmuştur. Darbe öncesi sendikalı sayısı iki milyon civarındayken, bu tarihten sonra işçi sayısının artmasına rağmen sendikalı işçi sayısı hızla düşmüştür. Bugün toplu iş sözleşmesinden yararlanan sendikalı işçi sayısı 500 bin civarındadır. Darbe surecinin belirleyici olduğu mevcut yapıda sendikalar mekanizmasının etki alanını kısıtlayan faktörler ve sendikaların yaşadıkları sorunlardan bazılarını şöyle sıralayabiliriz:

Bugün Türkiye'de sendikaların sorunlarının çözümünün 2821 sayılı Sendikalar Yasası ve 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Yasası'nın yeniden düzenlenmesinden geçtiği hükümet tarafında da biliniyor.

1 Mayıs'ı Taksim'de kutlamak, bugünü “Emek ve Dayanışma Günü” ve resmi tatil ilan etmek önemlidir ama yeterli değildir. Türkiye'de geçtiğimiz yıllarda adeta bir tabuya dönüşen 1 Mayıs konusunda bu kadar cesur olan hükümet, seçim sürecinde ve 12 Haziran'dan sonra sendikalar ve örgütlenme özgürlüğü konusunda da somut atılacak adımları ilan etmelidir.