Almancı'lıktan göçmenliğe

İstanbul Sirkeci Garı'ndan başlayıp Münih Tren Garı'nda sonlanan Türklerin göç yolculuğu bugün yarım asra dayandı. Misafir işçiler olarak başlayan “Almancı” göçünün 50. yılına, kutlamaların yanı sıra hararetli tartışmalar damgasını vuruyor. Konferanslarda, medyada, sivil toplum kuruluşlarının programlarında bir tarafta anlatılan başarı hikâyelerine diğer taraftan süren sert tartışmalar eşlik ediyor.

50 yıl önce giden Türklere göçmen denmiyordu. Almanlar için “misafir” bizler için ise “Almancı”ydılar. Göçmen oldukları gerçeği işte bugün hararetli biçimde süren bu tartışmalarla birlikte ortaya çıktı. Yani Türklerin “yurtdışındaki gurbetçi vatandaş”lıktan göçmenliğe geçişi sorunların da tezahürüne tekabül ediyor.

50 yıl önce Türklerin Almanya'daki en önemli sorunu aşırı kalabalık lojmanlar ve beraberinde getirdiği sıkıntılarla konut sorunuydu. Konut sorunu bugün aşağı yukarı çözülmüştür, ancak bugün çok daha büyük bir sorun var: Entegrasyon. Son dönemde Avrupalı liderler bir bir entegrasyonun başarısız olduğunu itiraf ediyorlar. Sarkozy ve Merkel'le başladı, David Cameron'la sürüyor.

Esasında entegrasyon değil entegrasyonu asimilasyondan ibaret gören anlayış başarısızlığa mahkûm oldu. En büyük sorun ise entegrasyonun tek taraflı bir sorumluluk olarak göçmenlere yüklenmesiydi. Bu, göçmenlerin yerli halkla kaynaşmasında ciddi bir engel teşkil etti. 50 yıl önce “geçici”liklerinin ve “tek taraflı sorumlu kitle” olmalarının yanı sıra göçmen işçilere marjinal bir işçi kitlesi ya da bölünmüş piyasa içerisinde özgül bir kategori olarak yaklaşıldı. Göçmenlerin değerleri, “kaynaşmış ve bütünleşik otokton topluma” entegre olabilmesinin önünde bir engel olarak görüldü. Göçmen yasaları hukuksal bir silah olarak kullanılırken, vatandaşlığa ise sivil bir din misyonu yüklendi. Sonuçta da ana toplumlara aykırı olarak paralel toplumlar şeklinde bir “göçmen ayrıksılığı” oluştu.

Bazı insanları kapsayan, bazılarını dışlayan bir siyasi eğilime doğru yönelen Avrupa'da göçmenlerin paralel toplumlar olmaya başlaması da şaşırtıcı değildi. Bu noktada şunu ifade etmek gerekir ki, bugün başarısız olduğu ilan edilen çokkültürlülük esasında bir fırsat da olabilirdi. Ancak çokkültürlülüğe göçmenlerin geçici olduğu algısıyla yaklaşılması nedeniyle beklenenin aksi sonuçlar alındı.

Avrupa'da göçmenlere dair bugünkü tartışmaları içinden çıkılmaz hale getiren iki olgu daha var: Terör-güvenlik paranoyası ve ekonomik krizler. Bu iki olgu göçmenlerle ilgili gerçeklerin de soğukkanlı bir şekilde ele alınmasını zorlaştırıyor. Aynı şekilde göçün yabancı istilasına dönüştüğü şeklindeki yersiz kaygı da büyük sorunları beraberinde getirdi. Oysa rakamlar tam tersini söylüyor: Türk göçmenlerin sayısı 27 yıl öncekinden düşük ve sığınmacı talepleri ise 1990'ların ortasındaki oranın altıda biri. 2009'da Almanya'ya gelen Türklerin sayısı, Türkiye'ye dönenlerden azdı.

Tam bu noktada şunu da ifade etmek kaçınılmaz: Türkiye, artık göçte kaynak ve transit bir ülke olmaktan çıkıp hedef ülke haline geldi. Yani Türkiye artık göç alan hem de Avrupa ülkelerinden göç alan bir ülke konumunda. Bugünlerde “Tersine göç başlıyor mu?” sorusunun sıkça sorulması da boşuna değil. Avrupa'nın göçmenlere sunacağı bir şey kalmadığı gibi Avrupa ülkelerinden çok fazla sayıda insan da Türkiye'ye iş amaçlı göç etmeye başladı. Ekonomik krizle boğuşan ülkelerinden Türkiye'ye göç etmek isteyen Yunanistanlılar gibi.

Bugünün sorunları ise 50 yıl öncesinden çok farklı ve yapısal değişiklikler söz konusu. Mesela ikircikli bir kimliğe sahip göçmenlerin yaşadıkları güncel sorunlar öne çıkıyor. En başta misafirlik algısı değişti. Göçmenlerin geçici değil kalıcı oldukları gerçeğiyle yüzleşilmesinde çok geç kalındı. Türk göçmenler gittikçe de pasif ve paralel gruplar olmaktan çıkıp, aktif ve bütünleşik unsurlar haline gelmekteler. Çok sayıda siyasetçi, aktivist, işadamı, sporcu Avrupa gündeminde. Türklerin Almanların politik kültürünü de iş yaşamını da sosyal hayatını da çok köklü şekilde etkilediği inkâr edilemez.

Niceliksel azalma gibi niteliksel bir değişim de göze çarpıyor. 50 yıl öncesinin işçileri bugünün müteşebbisleri olduğu da bir başka gerçek. Fakat bundan farklı olarak, çok büyük oranda azalmasına rağmen Türkiye'den Avrupa ülkelerine göç halen devam etmekle birlikte bu insan hareketliliğinin 50 yıl öncesinden en büyük farklılıkların başında göç edenlerin niteliği geliyor. 50 yıl önceki gibi işçi göçü yok. Bugün nitelikli insanların iş ya da eğitim amaçlı göçleri var. Sıladan gurbete ekmek parası kazanmaya giden tahta bavullu Türkler yerini laptoplu master öğrencilerine, dil bilen donanımlı gençlere bıraktı.

Kuşkusuz küreselleşme kavramıyla birlikte anılan “insan dolaşımı” meselesi turist sayısındaki artış ve işadamları trafiğinin yoğunlaşmasından ibaret değil. Göçün değişen ve küreselleşen tabiatı da bunu zorunlu kılıyor. Türkiye'nin kaynak ülke yerine hedef bir göç ülkesi olması gibi, Türklerin işçi göçünün yerine beyin göçünün başlaması günümüzün ve geleceğin bir gerçeği.

Sonuç olarak, bugün hala yaşanan entegrasyon sorunlarına baktığımızda ise daha çok algısal meseleler olduğunu görüyoruz. Türklerin “ne yapsa da kabul göremeyeceği” algısı, entegrasyona ket vuruyor. Endişe verici bir büyük sorun ise Avrupa ülkelerinde yükselen ırkçılık. Kendini önceleri salt kültürel şovenizm ya da çoğunluk şovenizmi şeklinde gösteren ırkçılığın salonlardan sokaklara taşmaya başlamasının getirdiği gittikçe de büyüyen bir sorun var. Bu nedenle bugün Avrupa'daki göç sorununa esasında “göç karşıtı popülizm sorunu” olarak da bakmak gerek. Avrupa ülkeleri ekonomik ve toplumsal başarısızlıklar için aradıkları suçluları göçmenler olarak görme eğilimindeler. Göçmenler, kıtanın geleceğine yönelik tehdit algısı şeklindeki bedbin ve temelsiz kaygının esiri olmaya başladı.

Aradan 50 yıl geçmesine rağmen halen kavranamayan sorunların var olmasının altına yatan bilince baktığımızdaysa şunu görüyoruz ki; Avrupa ülkelerinin kendilerinin bir göç ülkesi olduğu gerçeğini kabullenememesi de çok büyük kayıplara neden oldu. Bitirirken, şimdiye dek duyulan korkular, kaygılar ve güvensizliklerin neden olduğu önyargılı bakıştan sıyrılarak artık göçün acıklı hikâyelerine değil göçün değişen tabiatı ve gelecekte karşımıza çıkabilecek muhtemel sorunlara odaklanmamız gerektiğini ifade edelim. Çok da zamanımız kalmadı.