Arap ülkelerinde zorunlu gündem: İslam ve Demokrasi

Son haftalarda Arap dünyasında yaşanan değişim dinamiğini iyi okumak gerekiyor. Tunus ve Mısır'da yönetimleri deviren, Libya'da şiddet kullanılarak bastırılmaya çalışılan halk hareketleri kaçınılmaz olarak diğer Arap ve İslam ülkelerini de etkileyecektir.

Bu etkileşimin en somut sonucu demokrasinin Müslüman Arap ülkelerinin gündemine girmesi olacaktır. Tunus ve Mısır'da halkın bilinçli ve kararlı bir şekilde sokağa dökülmesi yaklaşık yarım asırlık geçmişleri bulunan otoriter yönetimleri sona erdirmiştir. Bu iki ülkede yanan ateş; krallık, cumhuriyet adı altında otoriter bir şekilde yönetilen diğer Arap ülkelerine de çok çabuk yayılmıştır. Halk hareketleriyle diktatörlerin, zorba rejimlerin yıkılmasından sonra kısa veya uzun bir geçiş süreci yaşanacak, bu sürecin hemen ardından halk iradesinin belirleyici olacağı rejimler kurulacaktır.

İşte bu aşamada İslam-demokrasi ilişkisi kaçınılmaz bir şekilde gündeme gelecek ve bu ilişki siyasal tartışmaların odağı olacaktır. Bu, İslam-demokrasi ilişkisinin bir senteze ulaşması için yakalanabilmiş en önemli fırsat olacaktır. Özellikle halkın ayaklanarak beklenmedik bir şekilde çağdaş diktatörleri devirdiği Tunus, Mısır gibi ülkelerde teorik planda İslam, demokrasi ve laiklik üzerine öteden beri çok önemli şeyler söylenmiş ve yazılmıştır. Bu ülkelerde demokrasi, laiklik, özgürlük üzerine zayıf da olsa teorik bir altyapı oluşmuş durumdadır.

Tunus'ta da Mısır'da da İslam ve demokrasinin uzlaşabileceği, bağdaşabileceği üzerine fikirler üreten, ünleri ülkelerinin dışına taşmış çok sayıda aydın yetişmiştir. İşte size bunlardan dikkate değer iki örnek:

"…Kur'an-ı Kerim, bildiğim kadarıyla; açık seçik ve dolambaçsız şekilde dinsel özgürlüğe, farklılığa ve dinsel çoğulculuğa hak tanıyan tek kutsal metindir. Bu konuda pek çok ayet sayabilirim. Böylece dinsel hoşgörünün ne denli sağlam temellere oturtulduğunu görürsünüz. Hoşgörü ve özgürlük bitince İslam uygarlığının dinamizmi büyük çapta yok oluyor; yaratıcı ve değer taşıyıcı olmaktan çıkıyor. Bence İslam dünyasında mevcut iki akımdan biri olan köktendinci akım hoşgörüsüzlükle besleniyor. Modern ve liberal akımsa hoşgörü geleneğiyle yoğrulmuş. Kur'an-ı Kerim'e yani hoşgörünün, çoğulculuğun ve farklılıkların saygısıyla barış içinde birlikte yaşamanın beşiğine dönüşü öngörüyor. Bence hiç kuşkusuz bu akımdır galip gelecek olan..." (Prof. Muhammed Talbi, Tunuslu Tarihçi, Yeni Yüzyıl 08.05.1997.)

"...Ben tam anlamıyla Müslüman bir insanım. İslami bir kişiliğim, dünyaya o gözlerle baktığım İslami bir kültürüm var. Fakat aynı zamanda da çok modern; bilim, teknoloji, özgürlük, demokrasi ve değişim gibi kavramları sonuna kadar savunan bir insanım. İkisinden de vazgeçemem. Bu görüşlerimi bir potada toplayabilecek üçüncü bir eğilimin oluşmasını istiyorum; muhafazakâr olmayan bir İslam. Aydınlıkçı İslam, rasyonel İslam da diyebilirim buna. Modernliğe açık bir İslam'ın imkânsız olmadığını göstermek istiyorum." (Prof. Hasan Hanefi, Mısırlı Felsefeci), A.g.g. 29.04.1997.)

Bu iki alıntıda açık seçik tanımlanan şey özgürlük, laiklik ve çoğulculuktur ve bunların olmazsa olmazlığıdır. Bunun da siyaset dilindeki karşılığı demokrasidir. Adı geçen ülkelerde bugüne kadar bu anlamda yazılanlar, yapılan tartışmalar, teorik bir birikim yaratmıştır ve bu birikim bundan sonrası için çok işe yarayacak, bir yol haritası işlevi görecektir.

Günümüzde halk ayaklanmaları sonucu otoriter rejimlerin son bulduğu her yerde demokrasi tek alternatif olarak ortaya çıkmaktadır. Bu demokrasilerin devreye girer girmez pürüzsüz bir şekilde işlemeyeceği, demokrasilerin çocukluk hastalıklarını, geçiş dönemi sancılarını da bünyesinde barındıracağı açıktır. Bu demokrasiler de başka ülkelerdeki gibi düşe kalka olgunlaşacaklardır.

İslam ülkelerindeki en büyük sorun İslam'ın demokrasi ile bağdaşıp bağdaşmayacağıdır. 20. yüzyılın ikinci yarısından bu yana İslam ülkelerinde iki yönde de fikirler, görüşler öne sürülmüştür. Zamanımızda şansı daha yüksek olan görüş, İslam'ın demokrasi ile bağdaşabileceği yönündeki görüştür. Müslüman ülkelerin ve onların aydınlarının, bilim adamlarının bugün için önlerindeki en önemli görev, Türkiye örneğinden de yola çıkarak İslam'ın demokrasi ile bağdaşan bir yorumuna ulaşmaktır. Dünyanın önde gelen ve İslam dünyasıyla da ilgilenen siyaset bilimcilerinin (Bernard Lewis gibi) tavsiyesi de bu yöndedir. Toplumsal barış ve uzlaşma için başka bir seçenek görülmemektedir.

Demokrasi ile uzlaşabilecek İslam, ne radikal İslam ne siyasal İslam ne de ılımlı İslam'dır; yukarıdaki alıntılarda çok açık olarak dile getirildiği gibi sadece çoğulcu, özgürlükçü İslam'dır.