Çoğulcu toplumda Müslümanca yaşam mümkün mü?

Her insan özgün ve biriciktir. Özgünlük ve biriciklik, bireyin yapmış olduğu yaşam tarzı, değer, inanç, ideoloji ve kimlik tercihlerine de yansımaktadır. Başka bir ifade ile her insan kendisine göre kendince uygun, doğru ve iyi olanı seçmektedir ve yaşamaktadır. İyi, doğru ve güzel konusunda bireyin yapmış olduğu farklı tercihler, toplum hayatını özgün ve çoğulcu kılmaktadır. Çoğulluk, insan hayatının doğal bir gerçeğidir. Fıtrat, tek tiplilikten nefret etmekte, çoğulculuğu gerektirmektedir.

Etnik, dini veya ideolojik açılardan homojen bir toplumun inşa edilebileceği düşüncesi, kurucu rasyonalizmin totaliter ve tehlikeli bir yanılgısıdır. Devlet gücünü kullanarak etnik, ideolojik veya dini açılardan homojen bir toplum dizayn etmeye kalkışmak insani çeşitliliği ortadan kaldırdığı gibi, bireysel hak ve özgürlüklerin fiilen iptal edilmesi anlamına gelmektedir.

İnsani çeşitlilik doğal ve normal bir olgu olmasına rağmen, bireysel ve toplumsal düzeylerdeki çoğulluğu hazmetmek ve içselleştirmek kolay bir iş değildir. İnsan da farklı olandan korkma, kendine benzer olana sığınıp kendisi için daha güven duyabileceği bir yapı oluşturma eğilimi vardır. Bu eğilim bir dereceye kadar normal olmasına rağmen, bu tutumun çeşitliliği ortadan kaldırıp farklı olan her şeyin istenmeyen ve imha edilmesi gereken tehditler ve olumsuzluklar olarak algılanması anormal ve patolojiktir. Çoğulluğu insan hayatında istenmeyen, zoraki katlanılan ve bireye dayatılan bir olgu olarak anlamak yerine insani çeşitliliği bizim de bir parçası olduğumuz, onunla yaşamak zorunda olduğumuz doğal bir durum ve gerçeklik olarak anlamak lazımdır. İnsani çeşitlilik olgusundan kaçmak, bu gerçekliği inkar etmek veya onu ortadan kalkışmak yerine bu çeşitlilik içinde yaşamayı öğrenmeye çalışmayı olgunlaştırıcı, eğitici ve özgürleştirici bir tecrübe olarak değerlendirebiliriz.

Çoğulcu bir toplumda Müslümanların inançlarını yaşamalarının mümkün olup olmadığı sorusu önemli bir meydan okuma olarak karşımızda durmaktadır. Müslümanların çoğulluk olgusu içinde yaşamaları için her şeyden önce psikolojik, duygusal ve düşünsel olarak yeterli bir donanıma sahip olmaları gerekmektedir. Toplumda var olan farklı yaşam tarzlarını, değerleri, felsefeleri, ideolojik anlayışları ve kimlikleri olmaması gereken olumsuzluklar, din dışı veya karşıtı sapkınlıklar, sekuler saplantılar şeklinde değerlendiren, onları düşük ve değersiz olarak gören bir yaklaşım, Müslümanların çoğulluk içinde yaşamaları için gerekli olan donanıma katkı sağlamamakta, müslümanın iç dünyasını ve kimliğini içinde yaşanılan sosyal dünya ile gerilim ve çatışma içinde tutmaktadır.

Çoğulcu bir toplumda Müslümanlar diğer toplumsal kesimler gibi özgürce yaşayabilirler ve inançlarının gereklerini yerine getirebilirler. Müslümanların inançlarını yaşamaları için devletin dinin emrinde olmasına gerek yoktur. İslam'ın bireysel ve toplumsal planda yaşanması için devletin bir gereklilik olduğu düşüncesi çoğulcu bir anlayışla bağdaşmamaktadır. Müslümanlar, devletten bağımsız olarak dini bir toplum olarak var olabilirler ve varlıklarını devam ettirebilirler.

Çoğulcu bir toplumu, dini gruplar ve din dışı gruplar birlikte oluşturmaktadırlar. Dini bir grup din dışı gruplara üstün olmadığı gibi, seküler olan da dini olandan daha değerli değildir. Her bireyin kendisi için uygun gördüğü inanç, değer, ahlak, felsefe, ideoloji ve yaşam tarzı onun için değerlidir, anlamlıdır ve saygıya layıktır. İnsanların farklı olma hakkı vardır. İnsanları, farklı olma hakkını kullanmalarından dolayı dışlamamak, küçümsememek ve değersizleştirmemek önemli bir insani erdemdir.

Müslümanların çoğulcu bir toplumla ilişkisi bağlamında gündeme getirilmesi gereken önemli bir soru bulunmaktadır. Müslümanlar çoğulcu toplumun bir parçası olarak mı yaşamak istiyorlar yoksa kendi inanç ve yaşam tarzlarını topluma empoze etmek mi istiyorlar? Müslümanların kendi inançlarını dini gerekçelerle topluma dayatmaya kalkışması, doğal olarak toplumun çoğulcu yapısını ortadan kaldırmak anlamına gelmektedir. Ancak Müslümanlar birçok farklı sosyal grup gibi çoğulcu toplumun bir parçası olarak inançlarının gereklerini yerine getirebilirler, iyiliğin yaygınlaştırılması ve kötülüğün minimize edilmesi için istedikleri sosyal faaliyetleri ve organizasyonları gerçekleştirebilirler, eğitim ve dini kurumlar oluşturabilirler, ifade, din ve örgütlenme özgürlüğü bağlamında kendilerini ifade edebilirler.

Çoğulcu bir toplumda farklı olmak önemli olduğu kadar başkalarının da farklı olduğunun farkında olmak da önemlidir. Müslümanlar, inançlarıyla bağdaştırmadıkları yaşam tarzlarını onaylamak zorunda olmadıkları gibi diğer yaşam tarzları da Müslümanların inançlarını meşruluk testine tabi tutma hakkına sahip değildir. Kısacası Müslümanlar, çoğulcu bir toplumda ne hakim ne mahkum durumundadırlar. Çoğulcu toplumda Müslümanlar Müslüman kalarak yaşama hakkına diğer dini gruplar kadar sahiptirler.

Müslümanlar inançlarıyla bağdaştırmadıkları farklı yaşam tarzlarını reddedebilirler, eleştirebilirler ve hatta tiksinebilirler. Ancak farklı yaşam tarzlarını onaylamamak, Müslümanlara farklı olanları hoş görmeyi gerektirmediği gibi, hor görmeyi de zorunlu kılmamaktadır. Hor ve hoş görme seçeneklerinin dışında Müslümanlar, farklı olanı sırtlarında taşımak zorunda oldukları bir yük ve tahammül etmek zorunda oldukları bir olumsuzluk olarak görmek yerine ona, saygı duydukları farklı biri olarak bakmalıdırlar. Farklı yaşam tarzlarına mensubiyet, hiçbir şekilde Müslümanların diğer insanlardan kendilerini soyutlamalarını gerektirmediği gibi, diğer insanlarında Müslümanlardan izole bir şekilde yaşamalarını gerektirmemektir. Çünkü hiçbir insan grubunu, bir küpün içine koyup dondurmak mümkün değildir. Çoğulcu toplum, birbirinden izole edilmiş gettolar toplumu değildir.

Çoğulcu toplum, farklılıkların bir arada birlikte yaşandığı toplumdur. Bu noktada çoğulluk ve çoğulculuk arasındaki farka işaret etmek lazımdır. Çoğulluk, bir toplumda var olan farklı dini, etnik, kültürel gibi niteliklere sahip sosyal grupların kemiyetini ifade eder. Çoğulculuk ise, farklı toplumsal gruplar arasındaki ilişkiyi, ilgiyi, etkileşimi, geçişliliği, kısacası tanımayı, anlamayı ve içselleştirmeyi yani keyfiyetle ilgili bir husustur. Çoğulculuk tartışmalarında farklılıklar sadece bir nicelik sorunu olarak ele alınmakta, maalesef nitelik boyutu çoğu zaman ihmal edilmektedir.

Farklı din, inanç, değer, ideoloji, felsefe ve yaşam tarzını benimsemiş kişiler Müslümanların karşıtları olmadığı gibi, Müslümanlar da onların ötekileri değildirler. Onlar sadece yaşam tarzları ve din konusunda birbirinden farklı tercihlerde bulunmuşlardır. İnsanlar arasındaki inanç ve yaşam tarzı farklılıkları, hiç kimseyi daha düşük ve değersiz varlıklar haline getirmemektedir. Yaşam tarzlarından önce öncelikli değerin insan olduğu unutulmamalıdır. İnsanın bizatihi kendisi saygıyı ve değeri hak ettiği için, onun kendisi için uygun gördüğü farklı yaşam tarzları da değerlidir, önemlidir ve saygıyı hak etmektedir.