Demokrasi bayramı

4 Mayıs 1950 tarihi, yirmi yedi yıllık Cumhuriyet Halk Partisi iktidarının sonu ve on yıllık Demokrat Parti iktidarının başlangıcının adıdır. Bu değişiklik demokrasi tarihimize sıradan bir iktidar değişikliği olarak değil ülkede yeni bir düzenin kurulması ve başlangıcı olarak geçmiştir. Bu değişiklik Türk modernleşmesi içerisinde sivil-özgürlükçü gelenekle merkeziyetçi-vesayetçi gelenek arasındaki yeni bir sayfanın adıdır. DP iktidarı bürokrasinin ve tek parti hükümranlığının sona ermesi ile millet iradesinin işbaşına gelmesidir.

Dışsal etkilerin yanında, CHP'nin ittifak kurduğu kesimlerle arasında yaşanan aşınma bu süreci hızlandıran bir etki yaptı. CHP ile toprak sahipleri ve yeni sermayedarlar arasında ortaya çıkan ihtilaf bu kesimlerin CHP'den uzaklaşmasına neden oldu. Bunun yanında CHP'nin "halka rağmen halkçılık" prensibiyle ortaya çıkan "jakoben anlayışı" ve yürütülen reformlar onun halkla bağlarının kopmasına yol açtı. Tüm bunların sonucunda toplumda ciddi bir muhalefet oluştu ve CHP "jandarma ve tahsildar baskısıyla" özdeşleştirildi.

Radikal biçimde uygulanan devrimler halk üzerinde baskı kurarken özellikle katı laiklik anlayışı muhafazakârlar arasında bu partiye karşı düşmanlık hislerinin ortaya çıkmasına neden oldu. Ülkeyi yirmi yedi yıl boyunca yöneten Cumhuriyet Halk Partisi, TCF ve SCF tecrübesiyle iki defa "kontrollü demokrasiye" geçmek istese de bundan kısa sürede vazgeçti. Takriri Sükûn kanununun ilan edilmesiyle iyice pekiştirilen monolitik sistem, kapıları dışarıya kapatarak yeni bir yol açmaya çalıştı. Bu dönemde ülke otoriter tek parti idaresi tarafından sert bir aydınlanmacı ideolojiyle idare edilirken bu yapı güdümlü dahi olsa bir muhalefetin yaşamasına izin vermedi.

Bu seyir içerisinde DP, bir miladın adıdır. DP, bürokratik iktidarın son bulup çağdaş, evrensel bir düzen arayışının bir neticesi olarak ortaya çıkmıştır. DP birçok yorumcu tarafında söylendiği biçimiyle cumhuriyetin şekli bir yönetimden, gerçek anlamda cumhurun yönetimine geçmesi projesidir.

DP, Türk demokrasi tarihi içerisinde çevrenin temsilcilerinin merkezin iktidarına ortak oldukları ve onların egemenliklerine bir süreliğine son verdikleri yeni bir olayın başlangıcıdır aslında. İttihat Terakki Cemiyet'inin çelik çekirdeği içerisinde yer alan Mahmut Celal Bayar'a Mili Şef tarafından kurdurulan bu anlamda SCF gibi "kontrollü bir demokrasiye" geçmeyi amaçlayan proje, kısa sürede geniş toplum kesimlerinin akın ettiği bir halk hareketine dönüşmüştür. Dörtlü Takrir'i verenlerden biri olan Refik Koraltan'ın SCF'nin kurulmasına şiddetle karşı olan bir siyasi gelenekten geldiğini burada ifade etmek gerekir. Patlamaya hazır, geniş halk kitlerinin asabiyetini giderecek bir "denetim partisi" olarak düşünülen DP, kısa zamanda muktedirlerin kontrolünden çıkarak bambaşka bir yola girmiştir.

DP'nin 7 Ocak 1947'de toplanan ilk kongresinde kabul edilen Misakı Hürriyet, sözcük olarak Misakı Milliyi çağrıştıran bir terimdi. Demokratlar, kendilerini Atatürk'ün başlattıkları reformların tamamlayıcısı olarak görüyorlardı. Bu kongrede kabul edilen ve parti kapatılana kadar yürürlükte kalan programın ilk maddeleri demokrasi ve hürriyet bahsine aitti. DP sözcüleri nutuklarında egemenliğin millete ait olduğunu ve bunun bir diskur olmaktan çıkarılarak devlet eksenli bir yönetim ideolojisinden millet eksenli bir yönetim biçimine geçeceklerini vaat ediyorlardı. DP ana ilkeler ve temel yaklaşımlar bakımından birçok noktada CHP ile benzer programlara sahip olmakla birlikte; DP'nin siyaset felsefesi bakımından serbestici bir zihniyete sahip olduğu aşikardır.

DP'DE DEMOKRASİ SORUNU

Demokrat Parti'nin "demokrasi, hürriyet, egemenlik, millet iradesinin üstünlüğü" gibi kulağa hoş gelen bir söylemi ve samimi bir demokrasi inancı olmakla birlikte bu partinin demokrasi meselesine bakışının sorunlu olduğu tespit edilmektedir. Demokrasiyi salt bir oy verme davranışı, seçimleri de yegane hesap verme aracı olarak gören bu anlayış doğal olarak kısa sürede sorunlarla karşılaştı. Seçimleri demokratik nizam içinde tek meşruluk aracı gören bu eksik yaklaşım iktidarının ikinci döneminde partinin ciddi bir siyasal muhalefetle karşılaşmasına neden oldu. Bu siyasi muhalefet toplumsal muhalefete dönüştürülemese de CHP'nin öncülüğünde DP'yi oldukça yıprattı ve bir bardak suda fırtına kopartılarak ülke sarsıldı. Bu yaklaşım beraberinde birçok sorunu getirdi ve etkileri günümüzde de devam eden bir geleneğin oluşmasına neden oldu. AK Parti örneğiyle oldukça benzeşen tarafları olan bu tablonun iyi kritik edilerek aynı hatalara düşülmemesi gerekiyor.

Demokratlar, haklar ve hürriyetler meselesinde samimi olmakla birlikte özellikle iktidarlarının ikinci yarısında ki birçok anti demokratik uygulamanın altına imza attılar. Muhalefetle girdikleri sert polemiklerle ülke kutuplara ayrıldı ve yönetilemez hale geldi. Türk siyasal hayatında "iktidar olup muktedir olmamak" sözü DP için söylendi. Sistem "kontrol partisi" Demokrat Partiye bir yere kadar müsaade etti ve çizgiyi aştığı noktada şiddetli biçimde cezalandırılmasına gitti. Türk siyasal hayatında hiçbir siyasi partinin ulaşamadığı bir halk desteğine ve muhabbetine sahip olan DP iktidarının ve onun karizmatik lideri Adnan Menderes'in hazin sonu demokrasi tarihimize maalesef kara bir sayfa olarak girdi.

Yeri gelmişken 1955 yılında DP'den ayrılan on dokuzlar hareketini ve kurdukları Hürriyet Parti'sinin akıbetini günümüzde AKP içinden yeni bir parti çıkarma arayışı içinde olanlara hatırlatmakta fayda var. Son tahlilde Demokrat Partinin iktidara gelişinin elli sekizinci seneyi devriyesinde siyaset sınıfının ve muktedirlerin "DP tecrübesini" iyi okuması ve gerekli dersleri çıkarması gerekiyor.