Dini semboller her yerde

Dinî sembolizm konusu modern lâik ulus-devletlerde her zaman tartışmalı olmuştur. Amerikan Başkanı Bill Clinton'ın göreve başlama andı içmesi dolayısıyla yapılan resmî törenler sırasında onun arkasında duran "first lady" Hillary R. Clinton'ın boynunda haç asılı olmasını uygunsuz bulup eleştirenler olmuştu. Buna karşılık, Federal Yüksek Yahkeme yargıcı Clarence Thomas 1995 yılında bir gazeteciye yaptığı açıklamada bazı kararlardaki tutumunu dinî inancıyla temellendirdiğini belirtmekte bir sakınca görmemişti (Mark Tushnet, Taking the Constitution Away from the Courts, Princeton/NJ: Princeton University Press, 1999, s. 72).

Semboller konusu bizde de Başbakan'ın Madrid'de yaptığı başörtüsü yasağıyla ilgili bir açıklama dolayısıyla yeniden gündeme geldi. Epey tepki çeken bu açıklamasında Başbakan şöyle demiş: "(Başörtüsü takanlara) şu söyleniyor; 'Hayır sen bunu siyasi bir simge olarak takıyorsun'. 'Hayır' diyor, 'Ben siyasi bir simge olarak takmıyorum, ben bunu dinimin bir gereği olarak takıyorum' diyor. Velev ki, bir siyasi simge olarak taktığını düşünün. Bir siyasi simge olarak takmayı da suç kabul edebilir misiniz? Simgelere bir yasak getirebilir misiniz, sembollere bir yasak getirebilir misiniz? Özgürlükler noktasında dünyanın neresinde böyle bir yasak var?"

Bu açıklamaya çok kızan muarızları Başbakan'a esas olarak iki türlü eleştiri yöneltiyorlar: (1) Siyasî simgeler elbette yasaklanır, nitekim dünyanın birçok yerinde böyle yasaklar var. Mesela Batı dünyasında "gamalı haç"la kamu görevi yapilabilir mi?... (2) Eskiden baş örtmenin dini inancın gereği olduğunu söylüyordun, ama bunun aslında siyasî sembol olduğunu nihayet sen de kabul etmiş oldun.

Önce ikinci eleştiriden başlayalım. Bir kere, Başbakanın bu açıklamasını, onun baş örtmenin niteliği hakkında fikir değiştirdiğinin bir kanıtı olarak sunmak hakkaniyetli bir tutum değil. Çok açık ki, Başbakan'ın anlatmak istediği, başörtüsü siyasî amaçla bile takılmış olsa temel haklar açısından durumun değişmeyeceğine ilişkin kanaatidir. Kaldı ki, bu açıklamayı Başbakan adına bir "fikir değişikliği" olarak okumak doğru bile olsa, bu neyi kanıtlar ki? Sorun böylelikle kendiliğinden ortadan kalkmış mı olur?... İnsan haklarına dayanan bir demokraside sembolik ifadeler sırf siyasî oldukları için korunmazlar mı?...

Sorunun çözümü asıl birinci itrazın haklı olup olmadığının belirlenmesine bağlıdır. Şimdi de ona bakalım. Evet, Başbakan bu açıklamayla siyasî simgelerin dünyanın hiç bir yerinde hiç bir şekilde yasaklanmadığını kastediyorsa, bu elbette doğru değildir. Ama bununla medeni dünyada "başörtüsü yasağı" veya benzerinin bulunmadığını kastediyorsa -ki öyle olduğu anlaşılıyor-, o zaman söylediğinde bir yanlış yoktur. Daha genel olarak da siyasî semboller kategorik olarak yasakmış gibi yazıp-konuşmak -en azından medenî dünya bakımından- yanlıştır. Çünkü, sembol kişinin kendini ifade etmesinin bir aracıdır ve prensip olarak elbette yasaklanamaz. Bu konudaki yasaklar da istisnaîdir, istisnaların ise çok ciddî gerekçeleri olmalıdır.

Bu istisnalar konusunda Batı dünyasındaki uygulamayı kesin bir ilkeye bağlamak zor olmakla beraber, şunları söylemek yine de yanlış olmaz: Sembollerin yasaklanmasıyla ilgili mesele, bir yandan sembolün ne olduğuyla, öbür yandan da kim tarafından ve nerede taşındığıyla veya bulundurulduğuyla çok yakından ilgilidir. Onun için, meselenin ilk yanıyla ilgili olarak, meselâ "gamalı haç"la "başörtüsü"nü eş tutmak hiç de makul olmadığı gibi, saygılı bir tutum da değildir.

Sadece, birisinin siyasî diğerinin ise dinî birer sembol olması nedeniyle de değil. Bundan daha önemlisi, bu benzetmenin dindarlar için ifade ettiği aşağılayıcı imadır. Bu "aşağılamadan (humiliation) kaçınma" meselesi o kadar önemlidir ki, meselâ J. T. Levy, çokkültürlülükle ilgili sorunların çözümüne en fazla hizmet edecek tutumun, muhtelif sembollerin kültürel ve dinî grupların aşağılanmışlık duygusuna kapılmalarına yol açacak şekilde kullanılmasından vaz geçilmesi olduğunu anlatır (The Multiculturalism of Fear, Oxford: Oxford Unıversıty Press, 2000).

Öte yandan, sembolün kim tarafından nerede taşındığı veya bulundurulduğu da -onun ne olduğuyla birlikte- son derece önemlidir. Bu açıdan bakıldığında, özel bir kişinin üstünde taşıdığı dinî veya siyasî bir sembolle sivil alanda olduğu gibi kamusal alanda da yer almasında prensip olarak hiç bir sakınca yoktur. Özel kişilerin -diyelim öğrenci olarak- kamusal mekânlarda dinî veya siyasî semboller taşımaları, eğer varsa, bunun ciddî tehlike yaratacağı çok özel durumlarda kısıtlanabilir. Yoksa, bu konuda genel bir yasak getirilemez.

Buna karşılık, dinî sembollerle birlikte bazı siyasî sembollerin kamu otoritesini temsil eden kişilerce ve kamusal mekânlarda taşınmasını veya bulundurulmasını kısıtlamayı haklı gösterecek daha fazla neden olabilir. Nitekim, istisnalar olmakla birlikte, Batı dünyasında da bu türden yasaklar yaygındır. Ne var ki, insan hakları teorisi açısından, bu gibi yasaklar ancak başkalarının haklarını koruma amacıyla getirilebileceği için, son derece istisnaî olması gereken bu gibi durumların soyut olarak belirlenmesine tabiatıyla imkân yoktur.

Onun için, özellikle dinî sembollerin kamusal alanlarda teşhiri esas olarak laiklik ilkesine dayanılarak yasaklanabilir. Laikliğe dayanan yasakların ise insan hakları ile çatışması kuvvetli bir ihtimal olduğundan, bu kabil yasaklar her zaman tartışmaya açık olacaktır. Çünkü, laiklik medenî bir siyaset için gerekli olmakla beraber, temel hakları otomatik olarak geçersiz kılabilecek bir üst ilke veya değer de değildir. Nitekim, laiklik gerekçesie dayandırılan sembol yasakları dünyanın her yerinde daima tartışma konusu olmuştur.

Nitekim, Almanya'da kamu okullarının sınıflarında Hz. İsa'nın çarmıha gerilmesinin tasvirinin (crucifix) sergilenmesi uygulaması 1995 yılında Federal Anayasa Mahkemesi tarafından anayasaya aykırı bulunmuş ama bu karar yaygın bir toplumsal tepkiyle karşılaşmıştı. (Kamu oyu yoklamaları halkın yüzde 60'a yakınının bu karara karşı olduğunu ortaya koymuştu.) O kadar ki, bu tepkiler Anayasa Mahkemesi'ni tarihinde ilk defa kendisini savunmak üzere açıklama yapmaya sevk etmiştir.

Buna benzer örnekler Amerika Birleşik Devletleri'nde de yaşanmıştır. Örneğin, Alabama eyaletinde bir yargıcın duruşma salonuna "On Emir"i ihtiva eden bir levhayı asması eyalet mahkemesince laikliğe aykırı bulunmuştur. Mahkeme bu kararını, Federal Yüksek Mahkeme'nin kamu okullarının sınıflarında "On Emir"i sergilemeyi Anayasanın laiklikle ilgili hükmüne aykırı bulan 1980 tarihli bir kararına dayandırmıştır. Ne var ki, "On Emir"ın, dinî kökenli bile olsa ahlâkî tavsiyelerde bulunduğunu savunan kimi hukukçular bu kararı eleştirmişlerdir. Ayrıca, anayasa hukukçusu Mark Tushnet'e göre, o yargıç "On Emir"i duruşma salonuna değil de meselâ kendi odasına assaydı bunun bir sakıncası olmayacaktı. Oysa, Türkiye'de böyle bir şeyin tasavvur dahi edilemeyecği çok açıktır.

Sonuç olarak, daha ileri talepleri bir yana bırakalım, Türkiye'de üniversite öğrencilerine uygulanan başörtüsü yasağının -bu ister dinî isterse siyasî bir simge olarak görülsün- elbette kaldırılması gerekmektedir. Bu hem ahlâkî hem de hukukî bir zarurettir. Başbakan'ın nihayet böyle bir vaadde bulunmuş olması sevindiricidir; insan haklarını ciddiye alan herkesin buna sevinmesi gerekir. Aslında buna sevinmek için vicdanlı olmak bile yeter. Onun için, bu konuda muaheze edilmesi gereken, haksız-hukuksuz bir yasağı kaldırmaktan söz eden Başbakan değil, fakat mağduru kim olursa olsun bir haksızlığın giderilmesine sevinecek yerde, onun devamından marazî bir zevk duyanlardır.

* Prof. Dr., Hacettepe Üniversitesi