'Doğunun Kapısı: Diyarbakır

Hafta sonu Diyarbakır Kültür Sanat Vakfı'nın (DKSV) bir toplantısı için Diyarbakır'daydım. Genç kuşağın önemli şairlerinden ve entelektüellerinden Bejan Matur'un “Doğunun Kapısı: Diyarbakır” isimli kitabının tanıtımına katıldım. Resimlerle bezenen ve insanın yüreğini sızlatan metinlerle süslenen kitap ciddi bir emek ürünü olmuş. Emeği geçenleri ve özellikle İl Özel İdaresi Genel Sekreteri Ahmet Aydın'ı tebrik ediyorum. DKSV'nin insana ferahlık ve huzur veren avlusunda yapılan toplantıya birçok aydın, işadamı, edebiyatçı ve siyasetçi katıldı. Ulu mabet'in gölgesinin ve büyük edip Cahit Sıtkı'nın çocukluğunun geçtiği mekândaki vakıf binası, Diyarbakır'ın bahar sıcağında insana vahada hissi veren bir yer. Diyarbakır'a yolunuz düşerse muhakkak ziyaret edin ve bu misafirperver insanların demli çayını için.

Diyarbakır bütün zamanlarda bana heyecan veren bir şehir oldu. Açık hava müzesi görünümünde olan şehir, tarihi geçmişi, coğrafi güzellikleri ve toplumsal dinamizmiyle Küçük Asya'nın önemli medeniyet merkezlerinden biri. Dillerin ve dinlerin buluştuğu bu kadim şehir, birçok edebiyatçı, sanatçı ve aydın yetiştirdi. Hikâyeyi bilirsiniz. İngiltere Kraliçesi yanındaki dostuna sormuş, 'İngiltere nedir?'. Dostu, cevap olarak 'İngiltere üzerinde güneş batmayan imparatorluktur' demiş. Kraliçe 'hayır' demiş. Yeniden sormuş, bu defa o kişi 'İngiltere demokrasinin beşiğidir' demiş. Kraliçe ona da 'hayır' cevabını vermiş ve soruya, 'İngiltere Şekspir'dir' cevabını vermiş.

Gerçekten hikâyede de anlatıldığı üzere ülkeleri büyük yapan sınırları, ekonomik güçleri ve sanayilerinden daha çok medeniyet kurmaları ve değer üretmeleridir. Son 25 yılda Diyarbakır 'terör ve şiddetle' anılsa da aslında Diyarbakır, Ziya Gökalp'in, Cahit Sıtkı'nın, Ahmet Arif'in, Celal Güzelses'in, Mehmet Uzun'un ve Mıgırdıç Margosyan'ın şehridir. Diyarbakır, kadim medeniyetlere ev sahipliği yapan soylu insanların şehridir. Diyarbakır, Anadolu'nun rengi ve Doğu'ya açılan kapısıdır.

Bejan Matur Diyarbakır'ı kitabında şöyle tarif ediyor, “Diyarbakır gökyüzünden Anadolu'nun bağrında bir kalp gibi görünür. Bir kalp gibi yoğun ve hayati olduğunu hissettirir. Diyarbakır sadece Anadolu'nun değil, Ortadoğu'nun da kalbidir. Amida, Kara Amid, Arabi bir sesin ' Amid-i Sevda' dediği, önce gökyüzünde tasarlanmış. Öylece inmiş yere. Bir varlık olarak duran, hep olan.” Bejan, Diyarbakır'ı karanlığın girmeye korktuğu, gölgenin titrediği şehir olarak tanımlıyor. Yezidilere, Hristiyanlara ve Müslümanlara mabetlik yapan Anadolu'daki Ulu'ların en ulu'su olan Ulu Camii, tarihi Roma dönemine kadar giden on gözlü köprüsü, camileri, kiliseleri, hanları, hamamları ve medreseleriyle Diyarbakır, Anadolu'nun incisi ve avadanlığı gibidir.

Hani Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir'in girişinde “Beş Şehir'in asıl konusu hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntü ile yeniye karşı beslenen iştiyaktır. İlk bakışta birbiriyle çatışır görünen bu iki duyguyu sevgi kelimesinde birleştirebiliriz. Bu sevginin kendisine çerçeve olarak seçtiği şehirler, benim hayatımın tesadüfleridir. Bu itibarla, onların arkasında kendi insanımızı ve hayatımızı, vatanın manevi çehresi olan kültürümüzü görmek daha doğru olur.” der ya. İşte Diyarbakır'da Anadolu'da bin yıldır kucak kucağa yaşayan halkların geleceğini aynı sevinçte ve aynı kederde görmesinin, daha da ötesi kaderini ve istikbalini aynı yerde görmesinin adıdır. Diyarbakır, ortak kültürümüzün ve medeniyetimizin somut tezahürüdür.

Diyarbakır'a üniversite öğrencisi olduğum yıllardan bu yana sürekli geldim. En sıcak çatışmaların olduğu yıllarda da burada bulundum, barışın ve umudun kol gezdiği dönemlerde de. Çöl sıcaklarında Dicle'de yüzdüm, zemheri'de Ulu Cami'de sabah namazı kıldım, Şevko'nun, Hacı Aziz'in ve Nezir'in kahvelerinde siyaset konuştum, Deliller Han'da zamanın ruhunu yakalamaya çalıştım, Gazi Köşkü'nde Suzan Suzi söyledim, Hazreti Ömer Camii'nde cemaatle sohbet ettim, Meryem Ana Kilisesi'nde Diyarbakır'ın son Ermenileri Sıtkı Amca ve Bayzar Hanımla tanıştım, Hazreti Süleyman Camii'nin avlusunda Halepçe'den gelenlerle de konuştum, köyleri boşaltılanlarla da; OHAL'de de oradaydım, kepenk kapatmada da; Ofis'te modern cafelerde de oturdum, Bağlar'da da; Newroz'da da bulundum, Cumhuriyet Bayramı'nda da; Kürtçülerle de konuştum, Türkçülerle de. Anlayacağınız son yirmi yıldır Diyarbakır'ı yakından izledim. Sadece Diyarbakır'ı değil, tüm bölgeyi birkaç kere dolaştım. Hiçbir zaman karamsarlığa ve umutsuzluğa kapılmadım. Daima barışın ve kardeşliğin kazanacağına hep inandım ve son günlerde de daha da fazla inanıyorum.

Ziya Gökalp gibi “Kürt'ü sevmeyen Türk'ün Türklüğünden, Türk'ü sevmeyen Kürt'ün Kürtlüğünden şüphe” ettim. İsmail Beşikçi'nin 'Doğu Anadolu'nun Düzeni'nde dediği gibi 'meselenin bir geri kalmışlık sorunu olduğu kadar, etnik bir tarafı olduğunu' gördüm. Halkların kardeşliğine, toplumun sağduyusuna ve ortak tarihe inandım. Kürt meselesinin, Türkiye'nin demokratikleşmesi ve normalleşmesi meselesi olduğuna ve bu meselesinin halkın değil, devletin bir meselesi olduğuna hep kanaat getirdim.

Cumhurbaşkanı Gül'ün, son açıklamalarıyla başlayan sürecin 'domino etkisi' yapacağına 'yüzyıllık meselenin' çözüleceğine artık daha fazla inanıyorum. Türkiye'nin yakaladığı moment ve uluslararası konjonktürün uygunluğu, olağanüstü gelişmeler olmazsa bu meselenin hal yoluna gireceğine işaret ediyor. Aksi bir gelişme yaşanır ve gelinen aşamadan geri dönülürse buna sebep olanlar toplum önünde hesabını vermek ve bu sorumluluğu üstlenmek durumunda kalacaklar.

DKSV'nin avlusunda toplanan herkesin ortak görüşü artık bu meselenin kardeşlik ve barışla çözülmesiydi. Türkiye'nin 'dar milliyetçilik' anlayışından kurtulup büyük düşünmesi ve 'düzen koyan' ülke olarak kendi iç meselelerini çözmesi gerekiyor. Türkiye, tarihinden aldığı güçle bu meselenin 'Ankara'nın meselesi' olduğunu görmeli ve meseleyi başka merkezlere havale etmemeli. Bu süreçte Ankara'ya düşen sorumluluk kadar DTP'ye ve Diyarbakır'a da ciddi bir sorumluluk ve sağduyu düşüyor.

* Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi