Eksensiz müttefikler

İran'a yaptırımların oylandığı gün Amerika cephesinden peşpeşe yapılan açıklamaların dozu biraz daha yüksek olsaydı, Türk hükümetine karşı şu sıralar yeniden bayrak açan neo-con cephesi hedefine biraz daha yaklaşmış olurdu. Gazze ablukasını kırmayı hedefleyen insani yardım filosuna İsrail kuvvetlerinin fütursuz saldırısına fütursuzca destek veren bu grup Türkiye ve Brezilya'nın yaptırımlara “hayır” oylarından umduklarını henüz bulmuş değiller.

ABD Başkanı Barack Obama'nın oylama sonrasında “İran'a çok açık bir mesaj verildiğini” söylediği konuşmasının en önemli tarafı, diplomasi kanallarının hâlâ açık durduğunu ilan etmesiydi. Hafta boyunca Dışişleri Bakanı Hillary Clinton'dan Savunma Bakanı Gates'e -Türk gazetecileri çağırıp özel demeç veren üst düzey yetkililer de dahil- resmi düzeyde yapılan tüm açıklamalarda Türkiye'nin “hayır” oyundan duydukları “hayal kırıklığını” dile getirirlerken oldukça dikkatli bir dil kullanmaya özen gösterdiler. Bazı Amerikalı meslektaşlarımızın “NATO üyesi bir müttefik bunu nasıl yapar? Neden kınamıyorsunuz? Türkiye'nin NATO'dan çıkartılma zamanı gelmedi mi?” şeklinde kışkırtıcı sorularına rağmen...

Malum cephe istediğini duymadı diye kampanyayı durduracak değil. Tam tersine dillerde pelesenk olan Türkiye'nin “Batı'ya sırtını dönüp yüzünü doğuya çevirdiği ve eksen değiştirdiği” söylemleri daha da hız kazanacaktır.

Eksen tartışmalarıyla Obama yönetiminin Türkiye bakışını etkilemeye çalışan İsrail ve lobileri destekli kampanyanın ne kadar başarılı olacağı şimdilik belli değil. Ancak kırk yamalı bohça Benyamin Netanyahu koalisyon hükümetiyle özellikle Obama'nın (yönetiminin değil) ilişkilerine bir türlü eksen oluşturulamadığı gerçek. Yaklaşık iki ay arayla işbaşına gelen Obama ile Netanyahu arasında İsrail-Filistin, İsrail-Arap ve İran konularında makasın gittikçe açıldığı görülüyor.

Sorunlar ve çözümünde farklı bakışları ve ayrı taktikleri olsa da Washington ile Ankara genel olarak aynı vizyonu paylaşıyor. Gazze ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde İran'a yaptırım oylamaları sonrasında Amerika ile Türkiye'nin ilişkilerinin ne olacağı elbette çok önemli bir soru. Ancak asıl sorulması gereken bu sorunların göbeğinde oturan mevcut İsrail yönetimiyle Washington yönetiminin ilişkilerinin nasıl seyredeceği? Obama'nın Netanyahu koalisyonu ile bir yol almasının mümkün olup olmadığı?

Netanyahu, ABD Başkanı Obama ile son olarak 23 Eylül 2009'da Filistin Yönetimi Başkanı Mahmut Abbas ile birlikte görülmüştü. O günden bu yana iki lideri yanyana gören olmadı. 9 Kasım 2009'da Beyaz Saray ziyaretinde Netanyahu ile yanyana görünmedi Obama, fotoğraf bile yayınlanmadı. Görüşme sonrası Beyaz Saray Basın Sekreterliği'nden yapılan açıklama ile geçiştirildi görüşme.

ABD Başkan Yardımcısı Joe Biden'ın 9 Mart'taki olaylı İsrail gezisinden sonra bir kez daha geldi Washington'a Netanyahu. Biden'ın İsrail'de olduğu sırada Doğu Kudüs'te yeni yerleşim birimlerinin inşasına başlanacağının açıklanması Obama yönetimi üzerinde şok etkisi yapmıştı. 23 Mart'ta Beyaz Saray'da Obama ile bir kez daha biraraya geldi Netanyahu, Obama yine görünmedi Netanyahu ile. Görüşmeye ilişkin fotoğraf yayınlamadığı gibi bir açıklama da yapılmadı bu kez. FT'de 12 Nisan'da görüşme ile ilgili yayımlanan analizde Daniel Dombey ve Tobias Buck, Obama'nın görüşmenin bir yerinde Netanyahu ekibi ile görüşmesi için bırakıp akşam yemeğine geçtiğini, Netanyahu'yu yemeğe davet etmeyerek “aşağıladını” yazıyorlardı.

2001'de ABD'nin büyükelçisi olarak İsrail'e giden Daniel Kurtzer'in birkaç gün önce Washington Post'ta yeralan şu sözleri, iki müttefik arasındaki derin ayrılığı gayet iyi özetliyor. “İsrailli yetkililer bu başkanın (Obama) dünyaya baktığından tamamen farklı bir yoldan bakıyorlar ve bu çizgiye sırf o başkan diye inmek istemiyorlar. İsrail ve ABD bölgedeki tehditleri görüyor ve bu çevredeki tehditlerle ile mücadele etme yöntemleri giderek ayrı yollara sapıyor. Bunun ABD için anlamı, İsrail bir sorun, tamamen farklı yola yönelen bir müttefik.”

Müslüman dünyasının ABD ile olan sorunlarının başında İsrail-Filistin meselesi geliyor. İki devletli çözümü her fırsatta olmazsa olmaz olarak sunan ve bunu en son yayınlanan Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi'ne koyan Obama'nın bu konuda somut birtakım adımlar atabilmesi için muhatabı olan Netanyahu'yu ikna etmesi gerekiyor. Bunun yolu da, Obama'nın Daniel Kurtzer'in tarifiyle “Gece yatağa soykırım anılarıyla girip sabah İsrail-Arap çatışmasıyla uyanan” İsraillilerin hikayelerini değiştirmelerini teşvik etmesinden geçiyor. Daniel Kurtzer, hafta sonu Washington Post'un op-ed sayfasında “Dünya kızgın. İsrail neden umursamıyor?” diye soruyor ve yazısının sonunda şunları söylüyordu: “Egemen devletler yanlış yapar ve özür diler. Egemen devletler toplumlarını sadece askeri güç ve ısrarlı söylemleriyle değil aynı zamanda diplomasi, empati ve karşısındakini anlamayla savunur. Egemen devletler, hikayelerini beslerlerken izledikleri politikalarının sonuçlarını umursayarak daha güçlü hale gelebilir. Konvoy fiyaskosunun hemen ardından revize edilmesi gereken sadece İsrail'in askeri taktikleri ve Gazze kuşatması değil aynı zamanda İsrail'in hikayesidir. Bir doz empati bunun başlangıcı olabilir.”

İran'a yaptırımlar İsrail için küçük bir başarı sayılabilir ama bedeli daha ağır olabilir. Nükleer Güvenlik Zirvesi sırasında yükümlülüklerini yerine getirmeyen İran'ın yaptırımlarla karşılacağını söyleyen Obama'ya İsrail'e nükleer programı ve NPT'ye (Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması) taraf olması konusunda baskı yapıp yapmayacağı sorulmuştu. BM'de iki hafta önce gözden geçirilen NPT anlaşması İsrail'in nükleer programının eleştirme sinyali veren açıklama ile son bulduğunu hatırlattıktan sonra, Obama'nın soruya ne cevap verdiğini yazmak daha da anlamlı olacak: “Onların programı üzerinde yorum yapacak değilim. Nükleer silahların yayılmasını önleme, küresel politikamızın köşe taşını oluşturuyor. Benim işaret edeceğim şey, gerçek şu ki biz bütün ülkeleri NPT'ye üye olmaları için teşvik ediyoruz.” Hangisi zor? Dünyaya apayrı bakan iki farklı bakıştan eksen oluşturmak mı, temelde aynı vizyonu paylaşan ekseni bozmak mı?