Gazetecilerin zor çalışma koşulları

Hem yazılı ve sözel medyanın gazetecileri olmadan yeni başladığımız güne ya da yaşadığımız dünyaya nasıl bakardık acaba? En kötümser bakışla bile gazetecilerin hayatımızdaki önemi yadsınamaz. Kısaca dillendirecek olursak, gazeteciler, dünyayı evimizin içine getiren, gecelerini gündüzüne katan, her türlü risk altında bazen gecenin karanlığında, bazen savaşın ortasında canları pahasına görev yapan fedakâr emekçilerdir, şüphesiz.

Öyleyse gazetecilerin çalışma hayatlarını düzenleyen yasaya bakalım ki, gazeteci, kimmiş, tanımı nasılmış ve nasıl çalıştırılırmış? 5953 sayılı “Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkındaki Kanun”a göre, fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denilmektedir. Ve bu yazımızda gazetecilerin çalışma sürelerini inceleyip açıklamaya yoğunlaşacağız.

Gazetecilerin günlük çalışma süresi, 8, haftalık çalışma süresi ise 48 saattir. Haftada bir gün gazetecilere hafta tatili verilmesi gerekmektedir. Pazar gününden başka bir gün hafta tatili yapan gazeteci, pazar günü çalıştığı zaman fazla çalışma yapmış sayılmaz (Daha geniş bilgi için bkz. Tahsin Sınav, Arif Temir, Murat Kala, “İş Hukukunda Çalışma Süreleri,” Yaklaşım Yayınları, Ankara, Haziran 2009).

Gazetecinin vazifesi devamlı gece çalıştırmasını gerektirdiği hallerde gazeteciye hafta tatili iki gün olarak verilir. Sürekli gece çalışan gazetecinin haftalık çalışma süresi, 40 saattir.

Gazeteciler, haftalık çalışmalarının dışında günde en fazla 3 saat fazla çalışma yapabilirler. Dolayısı ile bir gazeteci her gün 11 saat çalıştırılabilir. Basın İş Yasası'na tabi çalışanların fazla çalışma ücretleri saat başına yüzde 50 artırımlı olarak ödenmektedir. Ancak, günlük normal çalışma süresine ilaveten fazla çalışmaların saat 24 den sonraya denk gelen kısmının ücreti bir kat fazla olarak ödenir. Örneğin saatlik ücreti 20 TL olan bir gazetecinin gece dönemindeki çalışmasından 10 saatlik kısmının saat 24'ten önce, bir saatlik çalışmasının da 24'ten sonraya denk geldiğini varsayalım. Bu gazetecinin saat 24'ten önceye denk gelen bir saatlik fazla çalışma ücreti için 30.-TL ve 24'ten sonraya denk gelen bir saatlik fazla çalışması için ise 40 TL ödenecektir. Fazla saatlerin hesabında, yarım saatten az olan süreler yarım saat, fazlası ise bir saat sayılır. Örneğin bir gazeteci 5 dakika fazla çalışma yapmışsa, 5 dakikalık fazla çalışma süresi, yarım saat olarak değerlendirilecek; 35 dakika fazla çalışma yapan gazetecinin fazla çalışma süresi ise bir saat olarak değerlendirilecektir. Fazla saatlerde çalışma, ücretlerini parça başına veya yapılan iş miktarına göre alan gazetecilere yaptırıldığı takdirde, bunların fazla saatlere denk gelen çalışmalarının karşılığı olarak fazla çalışma ücreti ödenir. Fazla çalışmalara ait ücretler, gazetecilere müteakip ücret ödemesiyle birlikte ödenir. Fazla çalışma ücretlerinin gününde verilmemesi halinde, bu ücretler her geçen gün için yüzde 5 fazlasıyla ödenir.

Gazetecilerin gece çalışması konusunda özel bir sınırlama getirilmemiştir. Gazetecilerin gece çalışması da gündüz çalışmasında olduğu gibi sekiz saattir. Gazeteciler gece döneminde de 3 saat fazla çalışma yapabilirler.

Gazetecilerin ulusal bayram, genel tatiller ve hafta tatilinde çalışmaları, Basın İş Kanunu olarak adlandırdığımız 5953 sayılı “Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkındaki Kanun'a göre, fazla çalışma olarak değerlendirilmektedir. Ücreti de saat başına yüzde 50 zamlı olarak ödenmektedir. Bu, gazeteci lehine bir uygulamadır. Oysa 4857 sayılı İş Kanunu'nda anılan günlerdeki çalışmaların ücreti, ilave bir günlük ücret, yani toplam iki günlük ücret olarak ya da günlük ücret bir kat fazlasıyla ödenmektedir. İş Kanunu'ndaki bu uygulama, saat başına yüzde 50 zam uygulamasından daha düşük zam öngörmektedir. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde gazetecilerin çalışıp çalışmayacağı konusunda mevzuatta bir düzenleme bulunmamaktadır. İş sözleşmesinde bu konuyu düzenleyen bir hüküm yoksa gazeteci, anılan günlerde çalışmaya zorlanamaz.

Gazetecilerin fazla çalışma yapmalarına ilişkin olarak, günde 3 saati geçmemek koşuluyla, 4857 sayılı İş Kanunu'ndaki gibi, yıllık bir sınırlama öngörülmemiştir. İş Kanunu'na tabi işçilere, yılda 270 saatle sınırlanmış fazla çalışma yaptırılabilmektedir. Gazetecilere her gün 3 saat fazla çalışma yaptırdığımızı varsayarsak, bir gazeteci, yılda, hafta tatili süreleri hariç, (365-52) x 3 = 939 saat fazla çalışma yapabilir. Bu süre, gerçekten çok uzun bir süredir. Azami fazla çalışma yapılacak olan bu 939 saatlik süre, insan sağlığını tehdit eder nitelik taşıdığından, bu fazla çalışma sürelerine yıllık bir tavan getirilmelidir.

Bugünün koşullarında, 5953 sayılı Yasa'nın çalışma süreleri dâhil, daha birçok konuda ihtiyaca cevap verdiğini söylemek mümkün değil. 4857 sayılı İş Yasası değişikliğinde olduğu gibi Avrupa Birliği müktesebatı da dikkate alınarak 5953 sayılı Basın İş Yasası'nın günümüz koşullarına göre yeniden düzenlenerek, fikir emekçilerinin de beden emekçileri gibi çağdaş iş hukukunun hükümlerinden yararlanmaları sağlanmalıdır. Bu bağlamda çalışma süreleri yönünden şu hususların düzenlemesinde yarar görülmektedir:

- Gazetecilerin gündüz dönemindeki günlük 8 saat ve haftalık 48 saat olan normal çalışma süreleri, haftada 6 gün süren çalışmada İş Kanunu'ndaki günlük 7,5 saate düşürülmeli; böylece haftalık çalışma süresi, 45 saate indirilmelidir.

- Gazetecilerin gece döneminde fazla çalışma yapmaları önlenmelidir. Böylece İş Yasasına uyum da sağlanmış olacaktır.

- Gazetecilerin fazla çalışma yapmaları konusunda iş sözleşmesinde hüküm yoksa ve gazeteci de fazla çalışma yapmaya onay vermiyorsa, gazeteciye fazla çalışma yaptırılamamalı; yani fazla çalışma, gazetecinin onayına bağlanmalıdır.

- Gazetecilerin ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışabilmesi için de onayları alınmalı; aksi halde çalıştırılamamalıdır.

- Gece döneminde çalışan gazetecilerin gece çalışmalarında sakınca olmayacağına ilişkin sağlık raporu alınması uygulaması getirilmelidir.