Halka neden güvenmeli?

Anayasa Mahkemesi'nin verdiği “367” kararı, TBMM çatısı altında bir cumhurbaşkanı seçmeyi imkansız hale getirince AKP ve ANAP, cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini sağlamak üzere bir anayasa değişikliği girişiminde bulundu. Sistem içinde önemli bir değişikliğe tekabül eden bu girişimin yoğun tartışmaları da beraberinde getirmesi kaçınılmazdı. Nitekim öyle oldu; son dönemde siyasal tartışmalar cumhurbaşkanlığı seçimi üzerinde odaklandı ve cumhurbaşkanını halkın belirlenmesine yönelik şiddetli itirazlar geliştirildi.

Bu bağlamda öne çıkan dört itirazdan söz edilebilir ki, ben bunlardan iki tanesinin yanlış/haksız, iki tanesinin ise doğru/haklı olduğunu düşünüyorum. Yanlış/haksız itirazlar kapsamında ilk ele alınması gereken; parlamenter rejimlerde cumhurbaşkanının halk tarafından seçiminin, sistemin ruhuna uygun düşmediğine ilişkin olanıdır. Bunu dillendirenlere göre; eğer cumhurbaşkanı halka seçtirilirse, bu takdirde sistem parlamenter olma özelliğini yitirir ve rejimin niteliği kökten değişmiş olur. Mustafa Erdoğan'ın işaret ettiği üzere, bu itiraz ciddi bir temelden yoksundur; zira cumhurbaşkanının seçimi noktasında parlamenter rejimler -içinde halka başvurmanın da bulunduğu - farklı alternatiflere sahiptir. Buna göre bir cumhurbaşkanı; a) tek başına parlamento tarafından (Yunanistan, İsrail, Türkiye), b) parlamento ile birlikte içinde bölgesel ve yerel düzeylerde seçilmiş temsilcilerin yer aldığı geniş seçmen kurullarınca (Almanya) ve c) doğrudan genel oyla (Avusturya, Portekiz, İrlanda, İzlanda, Finlandiya) seçilebilir. Bu itibarla cumhurbaşkanının göreve getirilmesinin tek yöntemi, onu parlamentoya seçtirmek değildir. Parlamenter sistemlerde değişik yöntemler mevcuttur, halkın seçimi de bu yöntemlerden biridir ve dolayısıyla cumhurbaşkanını halkın seçmesiyle bir rejimi parlamenter olmaktan çıkması da söz konusu değildir.

Cumhurbaşkanının halk oyuyla tespitine yönelik itirazların ikincisi, bunun, Türkiye'de demokrasiyi zedeleyeceği iddiasıdır. Bilhassa Baykal ve Teziç'in hararetle öne sürdükleri bu görüşe göre; cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesiyle girilecek mecra aynen Latin Amerika'da olduğu gibi ülkeyi totalitarizme sürükleyecek ve “bu, Türkiye'nin başına büyük dertler açacaktır.” Bu argümana iki yönden karşı çıkılabilir: İlkin, cumhurbaşkanının halka seçtirmenin başka ülkelerde (misal Latin Amerika'da) bazı sıkıntılar yaratmış olabilir; ama bu, aynı sıkıntıların Türkiye'de birebir yaşanacağı anlamına gelmez. Sosyal ve siyasal tercihler, fizik ve matematik kanunları gibi değildir; her yerde aynı neticeleri vermez. Bir diyarda mahsurlara sebebiyet veren bir tercih, başka yerlerde arızaları gideren bir işlev görebilir. Kaldı ki, bu yöntemi uygulayan ve badirelere uğramayan (veya uğrasa bile bunları sistem içinde atlatabilen) örnekler de yok değildir.

İkinci olarak, halkın cumhurbaşkanını belirlemesinin -demokrasiyi zayıflatan değil, aksine- demokrasiyi güçlendiren bir işlev görebileceğini belirtmek gerekir. Demokrasilerde bireylerin, kendi yaşamları üzerinde söz söyleme hakkını haiz organların belirlenme sürecine müdahil olmaları, demokrasinin derinleştirir ve yaygınlaştırır. Türkiye'de cumhurbaşkanlığı makamı, son derece geniş yetkilerle donatılmış ve kamusal kararların alınmasında muazzam bir etkinliğe sahip kılınmıştır. Böylesine etkin bir makamın halkın oyuyla belirlenmesi ve halka karşı sorumlu kılınması, demokrasinin tahkimine katkıda bulunabilir.

CHP'nin, bürokrasinin, ana-akım medyanın ve akademinin kahir ekseriyetinin, halk iradesini demokrasiye karşı bir tehdit olarak lanse etmelerindeki asıl neden, bu kesimlerin yapılan demokratik yarışların hiçbirinde ipi önde göğüsleyememiş olmalarıdır. Türkiye'de 1950'den bugüne kadar geçen süre zarfında 14 milletvekili genel seçimi yapıldı. Kendilerini siyasi yelpazenin solunda konumlandıran partilerin bu seçimlerde ortalama yüzde 34.3 oy alırken, sağ partilerin oy oranı ise yüzde 63 olarak gerçekleşti. 2002 seçimlerinde solun performansı, bu ortalamanın da altına düştü; çünkü seçimlerde sağ partiler yüzde 68.1'e yükselirken, sol partiler yüzde 28'e düştüler. (Kaldı ki buna DEHAP'ın oyları da dahildir; eğer DEHAP aldığı oylar hariç tutulursa, solun gerçek oyunun son seçimde yüzde 21'e indiği görülür.) Dolayısıyla bugün cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesine karşı koparılan feveranın altında yatan, CHP geleneğinden gelen bir adayın -tahmin edilebilir bir gelecekte- cumhurbaşkanı olarak sandıktan çıkmasının imkan dahilinde olmamasıdır.

Cumhurbaşkanının halk tarafından göreve getirilmesine yönelik haklı itirazlar da iki başlık altında toplanabilir. İlki, bu yöntemin yönetimde bir çift başlılığa sebep olacağı düşüncesidir. Halihazırdaki anayasal düzen, klasik parlamenter rejimlerle çelişik bir biçimde, cumhurbaşkanına çok sayıda görev ve yetki vermiş, böylelikle cumhurbaşkanı sembolik bir makam olmaktan çıkmış ve yürütmenin ortağı haline gelmiştir. Hiç kuşkusuz mevcut yetkilerinde herhangi bir azaltmaya gitmeden cumhurbaşkanını halka seçtirmek onun hükümete ortak olma pozisyonunu pekiştirecektir. Zira bu takdirde cumhurbaşkanı, fazla sayıdaki yetkilerine ek olarak bir de seçilmiş olmanın verdiği demokratik meşruiyet ile sarmalanmış olacak, bu da onun hükümet karşısında elini güçlendirecektir. Özellikle hükümet ile cumhurbaşkanının ayrı siyasi ideallerin peşinde koştuğu durumlarda, bu iki başlılığın bir yönetim krizi doğurması uzak bir ihtimal olmayacaktır.

Cumhurbaşkanının genel oyla seçilmesini sağlayacak olan anayasal değişikliğin, seçim sath-ı mailine girildiği bir dönemde ve hiç tartışılmadan yapılmasının yanlış olduğuna dair düşüncede de isabet vardır. Gerçekten, cumhurbaşkanının seçilme biçimini ve konumunu yeniden düzenleyen bir değişiklik, taşıdığı öneme binaen, aceleye getirilmemeli ve partiler arasında bir restleşmenin konusu yapılmamalıdır. Gergin bir ortamda ve gerekli hukuki altyapısı hazırlanmadan yapılacak bir değişiklik, çözmesi umulan sorunlardan çok daha fazlasına sebebiyet verebilir.

Bugün gelinen aşamada cumhurbaşkanının statüsünde bir değişikliğe gitmenin kaçınılmaz bir hal aldığı açıktır ve Türkiye bu değişikliği er veya geç yapacaktır. Aslında son zamanlarda yaşanan olaylar, cumhurbaşkanlığı meselesinin ötesinde Türkiye'de bir anayasa sorunun var olduğunu ortaya koymuştur. 82 Anayasasını palyatif çözümlerle adam edebilme şansı yoktur; bu nedenle asıl yapılması gereken, salt cumhurbaşkanının seçilme biçimiyle sınırlı kalmadan yeni bir anayasa talebini dillendirmek ve bunu tartışmak olmalıdır.

Serinkanlı bir şekilde, her türlü ihtimali değerlendirerek, ayrıntılı düşünerek ve geniş platformlara yayarak gerçekleştirilecek bir tartışma sürecinin sonunda Türkiye iki tür karar verebilir: Ya parlamentarizmin karşılaşılan problemlere çözüm bulmadığına kanaat getirilerek bir sistem değişikliğine gidilir ve yarı başkanlık veya başkanlık sistemi gibi yeni bir sistem benimsenir. Ya da parlamenter sistemin devamında karar kılınır. Hangi karar alınıra alınsın önemli olan, demokratik süreci işletmek ve alınacak olan kararın bu sürecin bir ürünü olmasını sağlamaktır.

* Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi