Küresel ısınma ve iklim mültecileri

Her yıl milyonlarca daha eklenen, çatışmalar, siyasi istikrarsızlıklar, devlet zulümleri, silahlı gruplar ve çetelerin saldırıları, jeopolitik değişimler vb sebeplerden ötürü, vatanını terk etmek zorunda bu insanlar, dünyanın en kalabalık toplumlarından biri olmaya başladı. Diğer taraftan sadece baskı, korku ve yoksulluk yüzünden değil, doğal nedenlere bağlı olarak da insanlar yerlerinden olmaya başladı. Gerekçe ise çevresel güvensizlik. Küresel ısınmaya bağlı iklim değişikliğinin yol açtığı felaketi andıran değişimler nedeniyle, gelecekte milyonlarca kişinin yerlerini-yurtlarını terk etmek zorunda kalabileceği öngörülüyor.

Fiziksel antropolojideki klasik anlayışa göre, insanların Afrika'da ortaya çıktığı, oraları eskittikten sonra kuzeye doğru yol alarak dünyaya yayılmaya başladığı günlerden beri insanlar göç etmektedir. Yani göç, insanlık tarihiyle yan yana yürüyen bir süreçtir. Ayrıca insanlığın “doğal hali” olarak nitelenen göç süreçlerinin, değişimin eksik olmadığı ve giderek büyüdüğü bir yapısı vardır. 20. yüzyılla birlikte göçün tabiatı değişmeye başlamış ve göç, gittikçe karmaşıklaşarak daha küresel bir formasyona bürünmüştür. Bundan sonra göçler, genellikle zorunlu insan hareketleri olarak bir yerinden edilme durumuna tekabül eder olmuştur. 20. yüzyılın ikinci yarısı bunun daha görünür olduğu bir dönemdir.

1970'lerde ve 1980'lerde süper güçler arasındaki satranç oyunu, müşterek çatışmaları ve pek çok yıkıcı etkisi olan vekâlet savaşları, milyonlarca yerinden olan insan yarattı. Çift kutuplu yüzleşmenin 1990'ların başlarında sona ermesi ile soğuk savaşın gerilimli atmosferi sona erse de bunun yerini genellikle din, etnik köken, milliyet, ırk, zümre, dil, yöre gibi temellere dayanan kimlik kaynaklı çatışmalar almıştır. Bu çatışmalar, ulusal sınırlar içerisinde yer almakla kalmayıp, tersine onların üzerinde gerçekleşmiştir. Bu çatışmalarda da milyonlarca insan yer değiştirmek zorunda kalmaktadır.

Yeni olmamakla birlikte küresel ısınma süreciyle birlikte daha da artan ve tehlikeli boyutlara ulaşan çevresel nedenlere bağlı göçler, bu tabiatı değişen yerinden olmanın tam da merkezinde duruyor. Çevresel güvensizliğin insanları göçe zorlaması aslında yeni değil. Afrika'daki pek çok çatışmanın kuraklık nedeniyle daralan sulak araziler için çıkmış olması ve bundan etkilenen çok sayıda insanın çatışmadan kaçarak Batı'ya sığınmaya başlaması bunun bir örneği. Öte yandan bu insanların mülteci olarak adlandırılması da çok manidar. Çünkü ortada bir zorunlu kaçış sözkonusu. “Varlıklarını tehdit eden ve/veya yaşam kalitelerini önemli ölçüde etkileyen belirgin bir çevresel bozulma nedeniyle, geleneksel yaşam alanlarını geçici ya da kalıcı olarak terk etmek zorunda kalan” bu insanlar Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin “ilgi alanındaki insanlar”dan.

İklim mültecileri sorunu, zengin-fakir ayrımı yapmayacak. Bunun da en somut örneği yola düşen ilk iklim mültecilerinin Alaska'nın güneybatısındaki Newtok köyünde iki bin yıldan uzun süredir yaşayan Yupik Eskimolarının köylerinden tahliye edilmesiyle ABD'den çıkması. Yani bu sorun salt dünyanın yoksul kesiminin değil, topyekûn tüm dünyanın bir 'iç' sorunu.

Küresel ısınma neticesinde çevresel güvensizliklerin doğurduğu bu insan hareketi, Kavimler Göçünden bu yana en büyük kitlesel göç olmaya aday. Öte yandan çatışma, savaş ve baskıdan dolayı kaçanlardan farklı olarak iklim mültecilerinin bu mecburi nedenlerle yer değiştirme sonucunda geri-dönüş olasılığının imkânsız olması da durumu daha vahim bir hale sokuyor.

Önümüzdeki on yıllarda iklim değişikliği nedeniyle güvenlikli ve yaşanabilir yerler bulmak için harekete geçecek insan sayısı konusunda, en iyimser tahminler bile 2050 yılında en az 150 insanın iklim mültecisi olacağını öngörüyor. Konuya resmi bir ağızdan bakar ve Uluslararası Göç Örgütü'nün saptamalarını incelersek bu tahminin oldukça tutarlı olduğunu görürüz. Uluslararası Göç Örgütü, 2050'ye kadar çevresel etkenler sebebiyle en az 200 milyon mültecinin ortaya çıkacağını duyuruyor. Greenpeace'in tahminleri de bunu doğruluyor. Ancak ölçek ve kapsam olarak öngörülmesinin şimdiden pek mümkün olmadığı bu kitlesel göç hareketinin 2050'yi bile bulmadan 1 milyar kişiyi yerinden edeceği tahmini de yadırganmamaktadır.

Bir felaket durumunda yapılan yardımlar, genellikle uluslararası toplumun ve medyanın ilgisine göre şekilleniyor. Genelde felaket sonrası tezahür eden bu ilgi ve destekler, konuyla ilgili birtakım tartışmalar başlatır ve önleyici çabaların gerekliliği sıkça ifade edilir. Fakat iklime bağlı yer değiştirecek insanlar konusunda elimizde somut göstergeler olsa da yapılan ciddi bir şeyin olduğunu söylemek mümkün değil. İklim değişikliğinin tehlikeleri konusundaki farkındalık artıyor olmasına rağmen, bunun insan nüfusunun yer değiştirmesi ve nüfus hareketliliği üzerindeki olası etkilerine gösterilen ilgi oldukça az, neredeyse sıfır.

Diğer taraftan, bu sorun sadece göçlerle sınırlı kalmayacak insanlar arasındaki çatışmaları da artıracaktır. Dünya çapında bir istikrarsızlığın doğması yüksek olasılık. Hiçbir sebep yokken bile çatışmaktan kaçınmayan insanoğlunun, bir sebebe dayanarak çatışmasının hacmini tahayyül bile edemiyorum. Hele bunda yaşanacak bölge söz konusuysa durum daha da vahim bir hal alacaktır.

Kontrolleri dışında gerçekleşen olayların kurbanları olarak değerlendirilen mülteciler, korunmaya gereksinim duyan bir topluluk olarak görülür. Ancak iklim mülteciliği bu kadar masum değil. İnsanlığın artık dünyanın coğrafi dengesini etkileyecek konuma gelmesinin bir tezahürü olan bu sorunda insanoğlu, hem suçlu hem de mağdur konumunda. Sadece insanların değil hayvanlar ve bitki örtüsünün de yakından etkileneceği bu sürecin mağdur bıraktıklarının artmasını önleyebilmek için de başta ABD olmak üzere bütün ülkelerin enerji politikalarının değişmesi gerekiyor. Hiç zaman kalmadı ve acilen harekete geçmeliyiz. Aksi halde yaşayacak başka bir yer, sığınacak başka bir ülke değil, yaşayacak başka bir dünya, başka bir gelecek ihtimalimiz bile kalmayacak.