Kürt açılımı nereye kadar?

Son aylarda hem Kürt açılımı yoğun bir şekilde tartışılmakta hem de bu kapsamda bazı somut adımlar atılmaktadır. Bu çerçevede 34 PKK'lı güvenlik birimlerine teslim oldu ve yapılan sorgulamalar akabinde hepsi serbest bırakıldı. Fakat teslim esnasında öyle şeyler yaşandı ki, Avrupa'dan gelmesi beklenen ikinci grup PKK'lının teslim olması tarihi ertelendi. Ertelemenin sebebi, ilk PKK'lı grubun teslimini DTP'nin bir gösteri ve şova dönüştürmesi, bu durumun da geniş toplumsal kesimlerde ciddi rahatsızlıklara sebep olmasıdır. Başbakan Erdoğan'ın İslamabat yolunda gazetecilere yaptığı açıklamada “eve dönüşe mola” ifadesini kullanması, muhalefet cephesinde açılım bitti şeklinde yorumlanmıştır. Şimdi sormak gerekir: Acaba gerçekten açılım bitti mi; şayet bitmedi ise açılım nereye kadar olacak; bu işe ilk girişildiğinde açılım konusunda hedeflenen amaca ne oran da ulaşılabilecek?

Bu sorulara verilecek cevabı ortaya koymak için açılım sürecinin en temel meselesine değinmek istiyorum. Bir soru daha: Kürt açılımına ilişkin kararı kim verdi; bu proje kimin eseri? Bu sorunun cevabı yukarıdaki soruların cevaplarının bulunması açısından da önemlidir.

Burada Türkiye'nin olumlu olmayan bir özelliğine değinmek istiyorum. Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu günlerden bu yana -istisnai dönemler hariç- hep bürokratik iradenin belirleyiciliğinde yönetilmiştir. Hep önemli kararlar “devletin projesi” olarak tatbik edilmiş, devletin bu projeleri de bürokratlar tarafından şekillendirilmiştir. Cumhuriyetin ilk kuruluşu “militan/mücadeleci (Cumhuriyet) Devlet” şeklinde olmuştur. 14 Mayıs 1950'de demokrasiye geçiş ile tam demokrasiye geçilememiştir. İlerleyen yıllarda demokrasi militanlaşmış, bu sefer, militan Devlet, militan demokrasi cihazı ile donatılmıştır. Bunun anlamı şudur: “Militan Devletin, gerektiğinde 'rutin dışına çıkarak' hukukun dışına çıkışının 'militan demokrasi' yaftası ile kamufle edilmesidir”. Kısaca başına militan ya da mücadeleci nitelemesi konularak demokrasinin yaygın cazibesinden yararlanılmaya çalışılmaktadır. Fakat işin özü şudur: “Demokrasinin militanı, mücadelecisi olamaz. Ona militan/mücadeleci deyip halkın, cahil, yobaz, aydınlatılmaya muhtaç edilgen unsurlar olarak görülmesinin; toplumun düşman olanlar-olmayanlar şeklinde kamplara ayrılmasının, devletin bu kavramdan hareketle çoğu kereler hukukun dışına çıkmasının, önemli kararların halkın cehaleti ve onu temsil eden siyaset kurumunun yetersizliği bahane edilerek bürokrasi tarafından alınmasının”, hukuk devletine yaslanan çağdaş anayasal demokrasi ile bağdaşırlığı bulunmamaktadır. Bu anlayış, bürokratik iktidarın, başına militan eklenen demokrasi yaftası ile meşrulaştırılmaya çalışılmasından başka bir şey değildir. Bu telaki, demokrasiyi, özünü değiştirerek halkın yönetimi olmaktan çıkarmakta, halka rağmen halkın yönetilmesi haline dönüştürmektedir.

Bizdeki cari sistem büyük oranda bu şekildedir. Bu sistemde siyaset ya hiç yoktur veya figüran konumundadır. Zaten siyasetin inisiyatif almak istediği durumlarda da çoğu kereler bürokrasi siyasete haddini bildirmekten geri kalmamıştır. Bu düzen, 1961 Anayasa'sı döneminde de 1982 Anayasası zamanında da böyledir. Bu düzende Devletin iç ve dış dostları kimlerdir; hangi gelişme, olgu ve fiiller yasak, hangileri serbest olmalı; neler Türkiye'nin hayrına neler şerrinedir? Bu soruların cevap mercii siyaset kurumu değil, bürokrasi ve onların iradesini temsil ettiği Devlettir. Cumhuriyetin kuruluşunda devlet bürokrasisi tarafından belirlenen iç düşmanlar şunlardı: “Şiddet eylemlerini içermeyen ve hatta esasen dini siyasete alet etmek gibi bir düşüncelerinin olmadığı binlerce mahkeme kararı ile sabit olan dindar kesimleri bile içine alacak şekilde belirlenen 'irtica', 'ayrılıkçılık' ve 'komünizm'”. İşte bütün bu düşmanların tayininde siyaset kurumu yoktur. Şimdi bir sistemde siyaset yok ise, orada halk, toplum, toplumsal mutabakat vb. arayışlar da yoktur. Dahası siyasetin zafiyeti, önemli kararların devlet bürokrasisi tarafından devlet projesi şeklinde alınması, muhalefeti de hem tembelliğe sevk etmekte, hem de önemsizleştirmektedir. Çünkü muhalefet bu durumda şöyle düşünmektedir. “Madem kararlar devlet tarafından alınıyor. Bu kararlar ben muhalefette olsam da alınacak, iktidarda olsam da alınacak; o zaman niçin bu konulara ciddi manada katkı sağlayıcı politikalar üreteyim”. Bu zihni yapılanma maalesef Türkiye'de yıllar yılı yaşanan bir gerçekliktir. Nitekim ana muhalefet partisi CHP ile MHP'nin, Kürt açılımı konusunda, zor bir yol olan ama bir demokrasi için son derece önemli olan “çözüm üretici siyaset” üretmek yerine inkârcı siyaseti tercih etmelerinin arka planında da bu zihni yapılanma bulunmaktadır.

Tekrar dönelim Kürt açılımı meselesine. Peki bu proje kime aittir; siyaseti temsil eden AK Parti'nin projesi mi yoksa devlet projesi mi? Başbakan Erdoğan'ın vurguladığı şekilde bu proje bir devlet projesidir. Nitekim gerek MİT Müsteşarı Emre Taner'in MİT'in 80. yıl törenlerinde yaptığı konuşmada vermiş olduğu mesajlar, gerekse bu projenin Milli Güvenlik Kurulunda görüşülerek alınan kararlar istikâmetinde yürütülmesi, bu projenin siyasi ayağının çok zayıf olduğu anlamına gelmektedir.

Sürecin bu şekilde yürütülmesi, çağdaş demokrasi ilkeleri ile bağdaşık değildir. Bu proje, geniş kapsamlı ve uzun süreli bir tartışma ile değil, bürokratik irade belirleyiciliğinde birdenbire gündeme getirilmiştir. Dahası toplumda bu projede harici (ABD) etkilemelerin olduğu yönünde ciddi manada izlenimler vardır. Gerçi bu proje Türkiye'nin hayrına ise –ben bu projenin Türkiye'nin mutlaka hayrına olduğu kanaatindeyim- harici etkilemelere pek fazla takılmamak gerekir ise de, Türkiye'de kamuoyunda harici etkilemelere karşı neredeyse saplantı düzeyinde bir antipati mevcuttur. Bu ihtimalin varlığı, söz konusu antipati sebebiyle süreci daha da netameli hale getirmektedir.

Devlet tarafından başlatılıp yürütülen bu projenin içeriğinde neler var; açılımın sınırı nereye kadar uzanacaktır? Bütün bunların cevabı Devlette saklıdır. Siyaset kurumları bundan haberdar mıdır ya da bunların tayininde belirleyici midir? Bu sorunun cevabı da hayırdır. Şimdi bu projenin demokratik bir ortamda sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi çok zordur. Nitekim gündeme getirilmesi bile ciddi manada sorunlu olmuştur. Bu projeye tam manasıyla ne kamuoyu, ne muhalefet, ne de toplum hazırdır. Bu açılımın başarılı olması belki yıllar alacaktır. Bütün bunları, kamuoyunun hassasiyetlerini de dikkate almaksızın kısa sürede çözmeye kalkışmak ciddi handikaplara yol açabilecektir. Dahası bir konuda çok kolaycı bir şekilde karar veren bürokrasi, sıkıştığı zaman yine çok kolaycı bir şekilde aksi yönde karar verebilir. Süreç hem çok sorunlu, hem toplumda açılmış çok derin yaralar var, hem de insanlar arasında tamiri güç önyargılar oluşmuş. Sürecin yürütülmesi aceleye getirilmemesi gerekli bir husustur. Önce toplumsal mutabakatın sağlanması, bunun siyaset tarafından etraflıca tartışılarak özümsenmesi, icra aşamasına ondan sonra geçilmesi gerekir. İşte o zaman projenin yürütülmesi demokratik bir kimlik kazanır, başarı şansı yükselir, halk gönül rahatlığı ile bu projenin gerekliliğine ve faydasına inanır.

Bu açılımın tatmin edici olması için esaslı bir Anayasa değişikliğine de ihtiyaç vardır. Oysa yapılan açıklamalardan bu yönde bir irade sezinlemesi de yoktur. Diğer yandan belki de bu konuya ilişkin olarak bürokratik iradenin hafızasında saklı olan açılımın içeriğinin kapsamı çok dardır ya da uygulamada karşılaşılan zorluklara göğüs gerilememesi sebebiyle dağın fare doğurması kabilinden olacaktır. Belki de bu çaba, devlet merkezli bir “gaz alma taktiği”dir ya da “bak işte bu meseleyi çözmek istedim ama işte bu iş olmuyor, toplum bunu kabullenmiyor” şeklindeki bir mazerete erişmenin bir çabasıdır. Bütün bu ihtimaller insanların zihinlerindeki soru işaretlerini ve tereddütleri artırmaktadır.

Şayet Kürt sorununa ilişkin samimi olarak bir çözüm geliştirilmek isteniyorsa, yapılması gereken en önemli iş: “bunun bir siyasi proje olarak sunulmasıdır”. Bu siyasi proje yürütülürken de kurumlar arası mutabakattan ziyade toplumsal mutabakatın yakalanmasına çalışılması gerekir. Bu süreçte zorlukların aşılmasında çok aceleci davranılmaması, hemen her konunun sınırlama duvarları olmaksızın enine boyuna tartışılması gerekir. Çözüm olarak –İrlanda ya da İspanya gibi- belli bir modeli aynen benimsemek yerine Türkiye'nin kendisine özgü bir model benimsenmelidir. Bunu yaparken de, Türkiye'nin toplumsal, siyasi, psikolojik, kültürel, geleneksel özellikleri yanında tarihi tecrübelerinin de dikkate alınması gerekir.