Mülteciler insanlığın ayıbı

Bugünlerde Herat'ın Eslamegale sınır kapısındaki kavurucu rüzgârla havalanan kum taneleri, kamyon kuyrukları arasında, varını yokunu yüklediği hurdaya dönmüş el arabalarıyla ağır çekimde ilerleyen binlerce Afgan'ın gözüne kaçıyor. Her gün yüzlerce Afgan, sırtlarında vatanları ile gidecekleri yerleri tahayyül dahi etmeden yanlarındaki onlarca İran askeriyle birlikte sınırı geçiyor. Çünkü İran, bir yıldan beri yasadışı mültecilere yaptığı gibi mülteci statüsü kazanmış Afganları da sınır dışı ediyor. Tahran yönetimi gerekçe olarak ise Iraklı mültecilerin yarattığı baskıyı gösteriyor. Ancak bu hukuksuzluk ve tehcirin esas gerekçesi Tahran'ın zihninin gerisindeki 'Afgan hükümetine zarar veren, ABD'ye de verir' düşüncesi.

Devlet Başkanı Kurmanbek Bakiyev'in halk isyanıyla devrildiği Nisan'dan bu yana suların durulmadığı Kırgızistan'da aniden patlak veren etnik gerilim neticesinde ülkeden kaçan 100 bin Özbek mülteci krizi, Asya'daki diğer bir mülteci dramı…

20 Haziran Dünya Mülteciler Günü'ydü. 2000 yılında BM Genel Kurulu'nun aldığı kararla her yıl 20 Haziran'da kutlanan Dünya Mülteciler Günü'nün 10.'da Afgan ve Özbek mülteci trajedileri damgasını vurdu. Dünya Mülteciler Günü'nün, yerinden edilmiş milyonlarca kişi için evden uzak kamplarda yuvaya dönmeyi beklemekle geçen diğer günlerden farkı yok. Afganlar ve Özbekler örneğinde de görüldüğü gibi mülteciler can çekişiyor. Çoğunlukla da görünmezden gelinmeye, görünür olduklarında ise sahicilikleriyle, sorunlarıyla, dertleriyle değil de yabancılıklarıyla öne çıkmaya diğer taraftan da güvenlik ve siyaset dosyaları içinde boğazlanmaya devam ediyor.

Mülteciler, köklerinden koparıldığı vatanlarına dönmek hayalini taşımak bir yana okyanusun azgın dalgalarına veya sahranın kollarına terk edilmezse ya da balık istifi dolduruldukları araçlarda havasızlıktan can vermezse çoğu insan tacirleri ve organ mafyasının ağına düşüyor. Dünyada yaşadığı topraklardan ayrılmak zorunda kalarak umut yolculuğuna çıkan her 100 kişiden 20'si kaybolurken, 12'sinin ise hayatını kaybettiği ifade ediliyor. Öte yandan küçücük teknelerle denizleri geçerek hayatlarını riske atan insanların görüntüleri bize genellikle, Avrupa'da daha iyi bir yaşam peşindeki erkek göçmenleri gösteriyor. Oysa dünya genelindeki tahminen 191 milyon göçmenin büyük çoğunluğunu, 20 milyona yaklaşan mültecilerin de yarıya yakınını artık kadınlar oluşturduğu gibi göçün, mülteciliğin eril bir fenomen olduğu yönündeki kanı da yanıltıcıdır. Bunun yanında mülteci kadınlar kaçmakla da sorunlarından kurtulamıyor. İstismarın, şiddetin, tehdidin bin türlüsü yakalarını nereye giderlerse gitsinler bırakmıyor.

Aidiyetin temel taşını vatandaşlık kavramının oluşturduğu günümüzün demokrasi abideleri ülkelerde mülteciler vatandaşlık korumasından yoksun halde, hiçbir yere ait olmadan başlarını koyup dinlenebilecekleri bir yerleri bulunmadan yaşıyor. Kelimenin tam anlamıyla modern çağın köleleri olarak çok düşük üc-retle zor koşullarda çalışan bu “yabancı uyruklu” işçi trafiği, günümüzde giderek sayıları artan yeni bir göçebe-işçi kesimini oluşturuyor. Derrida, Avrupa'nın 'konukseverlik' yaftası altında ucuz işgücünü kolladığını belirtir. Ayrıca 'göç kontrolü'nün ve bir 'asayiş' meselesine indirgenen sığınma hakkının konukseverlikle bağdaşmayacağına da dikkat çeker.

Yine Derrida'ya göre bilinmeyen ötekiler karşısında gerçek misafirperverlik mümkün bir senaryo değildir. Derrida için her misafirperver davranma girişimi her zaman misafirleri kontrol altında tutma, sınırları kapatma, milliyetçilik hatta belirli grupları ve etnisiteleri dışlamayı beraberinde getirir. Buradan hareketle mültecilere sergilenmesi beklenen muhtemel konukseverlik, en iyi niyette dahi “ötekiler”, yabancılar, dışlanan mülteciler yaratmaya mahkûmdur. Yani konukseverlik, bünyesi sıklıkla konuk sevmez bir eğilimi barındırır. Konukseverlik ve mülteci hakları arasındaki ihtilaflı gerilimlerden ve ulus-devletlerin dışlama üzerine kurulu olduğu gerçeğinden hareketle Batı'nın mülteci politikalarına yüklediği anlamı çıkarabiliriz: Ulus-devletlerinin kapılarını ve 'müphem' de olsa kimliklerinin sınırlarını koruma savaşı…

Bu Batı'daki mülteciler ve göçmenler üzerindeki yoğun ırkçılık kaplamasını da anlamamızı sağlıyor. Geri plandaki “işgal hissi” ve “ötekinin ele geçireceği” şeklinde temelsiz ve bedbin bir kaygı da çok açık. Diğer taraftan da 'sınır' konusundaki iki yüzlülük hali de açık: bir yanda ticaretin, turizmin ve tüm insan ve mal akışının kolaylaştırıldığı “açık sınırlar”, diğer yanda kimi insanların girip çıkışının önüne geçilmesini sağlayacak “güvenli sınırlar” teşvik ediliyor.

Bir mülteci için sürgünde, yollarda ya da kaçışta geçen her gün çok uzundur ve yola düştüklerinde ise gidecekleri yer genelde kendilerinin değil başkalarının seçimidir. Geleceklerine dair belirsizlik mültecilerin en büyük dertlerinden biri. Elleri kolları bağlı halde, kimine göre ulus-devletinin sınırlarını koruyan yasalara, dosyalara verilecek keyfi cevapları bekler durumdalar. Bu onur kırıcı duruma çoğu vatanından kopan umutsuzca ihtiyaç duymaya da muhtaç. Çünkü ikamet ettikleri yerler çoğunlukla yollar ve gidecekleri yerleri hayal dahi edemez durumdalar. Bitirirken ifade etmek gerekir ki, insanın yüreğinden başka sığınacak bir yeri olmadığı gibi, mültecinin de öncelikli ihtiyacı saygıdır. Mülteciler saygı duyulmayı ve tanınmayı hak ediyor. Çünkü saygı hoşgörünün ve konukseverliğin de ilerisindedir. Bu yüzden bir mültecinin açlığını çektiği şey, öncelikle saygınlıktır!