Parasız üniversite mümkün mü?

Yükseköğretim ile ilgili birçok kronik sorun her seçim döneminde siyasal partilerin hemen hemen hepsinin seçim bildirilerinde yer alır. Yükseköğretime giriş sınavlarının kaldırılacağı, YÖK'ün ortadan kaldırılacağı, üniversitelerin parasız olacağı gibi sloganlara sıkça rastlamak mümkün. AK Parti, siyasal alanın genişletilmesi ve vesayetçi yapıların ortadan kaldırılmasına yönelik birçok reforma imza attı. Ancak yükseköğretim ile ilgili kapsamlı bir reformu bugüne kadar geciktirdi.

Hükümetin öğrenci harçlarını kaldırması, Türkiye için oldukça birkaç açıdan erken alınmış bir karardır. Birinci olarak, kamu maliyesinin en önemli prensiplerinden biri, kamunun sunduğu ihtiyari hizmetlere katılanların katılım payı ödemeleridir. Temel eğitimin parasız olması en temel prensiplerden biridir. Ancak yükseköğretim ihtiyari bir karardır ve bu hizmeti alanların katılmasından daha doğal bir şey olamaz.

İkincisi, yine kamu maliyesi ile ilgilidir. Zira vergilerin ve harçların kaldırılması kolaydır, ancak yeni vergilerin/harçların yürürlüğe konması oldukça zordur. Madalyonun diğer tarafında ise kamu harcamalarını artırmak kolay, ancak kısmak oldukça zor olduğu realitesidir. Örneğin, borç kriziyle mücadele eden ve kemer sıkma politikaları uygulamaya çalışan Avrupa ülkelerinde yeni vergilere ve kamu harcamalarındaki kesintilere duyulan tepkileri bu bağlamda değerlendirmek gerekir.

Ayrıca küresel ekonomik kriz birçok gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeleri derinden etkilemiş ve etkilemeye de devam etmektedir. Küresel krizle ve Avrupa borç kriziyle birlikte en önemli tartışma konularından biri de, sosyal devletin sonunun gelip gelmediğidir. Avrupa'nın refah devleti açısından rol modeli olan İskandinavya ülkeleri başta olmak üzere, birçok ekonomide önemli değişimler yaşanmaktadır. İngiltere gibi güçlü ekonomilerde üniversite harçlarının artırıldığı, İskandinav ülkelerinde ve Avusturya'da harç uygulamasına geçildiği ve /veya geçilmeye çalışıldığı bir dönemde Türkiye'de üniversite harçlarının kaldırılması doğru değildir. Kanımca, Türkiye'de nefsimizi okşayan büyük ülke söylemi bazı kararların çok erken alınmasına yol açmaktadır. Türkiye için parasız üniversite bu aşamada hiç kuşkusuz bir lükstür.

İlerleyen yıllarda, ülke ekonomisinin zora girmesi durumunda hiçbir siyasal parti harçları yeniden gündeme almayı ve uygulamayı göze alamayacaktır. Yıllardır harç ödenmeyen ve toplum tarafından kanıksanan bir durumda, harç uygulamasına geçilmesinin toplumda yaratacağı tepkiyi hepimiz tasavvur edebiliriz. Doğru olan, harçları tamamen kaldırmak yerine harç miktarının sabit kalması ve hatta biraz düşürülerek sembolik olarak devam etmesidir. Kaldırılmasının arka planında popülist kaygılar söz konusu ise, zamanlamasının da sorunlu olduğundan şüphe yoktur. Şöyle ki, seçmenin miyop olduğu ve hafızasının zayıf olduğu gerçeği göz önüne alındığında, 2014 ve 2015 yılındaki seçimlere kadar harçların kaldırılması unutulup gidecektir. AK Parti'nin yaptığı hizmetleri anlatmak gibi bir sorunu bulunduğu göz önüne alındığında, zamanlamanın ne denli hatalı olduğu daha iyi anlaşılabilir.

Popülist davranılacaksa bile, harçların bu yıl sabit kalması ve üniversiteye giriş taban puanını 180'nin altına çekmek olmalıydı. Böylelikle on binlerce öğrencinin dört yıllık lisans programlarına yerleşmesinin önü açılabilirdi. Harçlar ise, gelecek bütçe yılı için tüm hazırlıklar yapılarak, 2013 yılı başlarken kaldırılabilirdi. Böylece siyaseten zamanlaması daha doğru olabilirdi.

Öte yandan öğrenim harçlarının veya katkı paylarının kaldırılmasının uzun vadede bütçe disiplini üzerinde yaratacağı baskıda önemlidir. Çünkü parasız üniversite söylemi, sadece harçların kaldırılması ile ilgili değildir. Daha şimdiden "sırtında yumurta küfesi taşımayan" muhalefet partileri, öğrencilerin konaklama (yurt) imkânlarının da devlet tarafından karşılıksız olarak sunulması gerektiğini dillendirmeye başladılar bile. Yeni kurulan üniversitelerle birlikte her geçen gün artan üniversite öğrencisinin devlete maliyeti orta ve uzun vadede sürdürülemez boyutlara varabilir. Zaten öğrencilerden alınan harçların büyük çoğunluğu yine öğrencilere sunulan hizmetlerin sübvanse edilmesinde kullanılmaktaydı.

Harçların kaldırılması ile ilgili bir diğer sorun, akademik personelin özlük hakları ile ilgilidir. Ak Parti iktidarı döneminde en mağdur kesim Maliye Bakanı Mehmet Şimşek'in ifadesiyle milletvekilleri değil, akademisyenlerdir. Akademik personelin özlük haklarının diğer kamu personeli ile karşılaştırılmasına tarihsel bir perspektiften bakılacak olursa, nasıl bir mağduriyetin söz konusu olduğu daha kolay anlaşılır. Bugün bir doçent mezun ettiği öğrencisinin ilk memuriyetinde aldığı maaşın altında maaş almaktadır. Zira göreve yeni başlayan bir hâkim, Maliye'de uzman, Sayıştay'da denetçi ve kaymakam kendisini mezun eden yardımcı doçent ve doçentten daha fazla maaş almaktadır. Benzer durumu askeri personel ile karşılaştırıldığında da görmek mümkündür. Ak Parti'nin ilk yıllarında, hükümete karşı akademik çevrelerden yükselen ölçüsüz ve yersiz eleştiriler hükümetin tepkisini çekmiş olabilir. Bugün akademik çevrelerde hükümetin akademisyenleri gözden çıkardığı ve hatta özlük haklarında erimeyi göz ardı ettiğine dair yaygın bir algı bulunmaktadır.

Gelelim harçların kaldırılması ile özlük hakları ilişkisine. Akademik çevreler toplumsal statülerini korumanın bir gereği olarak, maaşlarındaki erimeye karşılık çeşitli stratejiler geliştirmek zorunda kalmışlardır. Büyükşehirlerde yaşayan akademisyenler, kamu ve özel sektör temsilcilerinden proje alma çabası içine girmektedirler. Ayrıca özel sektör danışmanlıkları da temin elde edebilmeleri mümkündür. Böylesi imkânların olmadığı yerlerde ise, ikinci öğretimden ek ders ücreti alma yarışı içine girmektedirler. Bu durum akademisyenlerin yıpranmasına ve yorulmasına ve dolayısıyla Ar-Ge faaliyetlerine zaman ayıramamalarına neden olmaktadır. Ayrıca ikinci öğretimden alınan ek ders ücretleri tamamen toplanan harçlardan kaynaklanmakta olup; devletin ilave bir harcaması söz konusu olmamaktadır. Üniversite harçlarının kaldırılmasına ilişkin ayrıntılar tam olarak açıklanmadığından, ikinci öğretim harçlarına ilişkin nasıl bir uygulama olacağı henüz belli değil. Eğer ikinci öğretim harçları da kaldırılmış ise, öğretim üyelerinin ikinci öğretimden aldıkları ek ders ücretlerinin geleceği de belirsizleşmiş demektir.

Yamalı bohçaya dönen ve mevcut haliyle "musalla taşında duran" ve cenaze namazını kılacak bir babayiğidin arandığı bir dönemde, yükseköğretimin ihtiyacı olan kapsamlı bir üniversite reformudur. Altyapısıyla, vizyonuyla, öğrencisiyle, akademik personeliyle, özel sektörüyle ve diğer paydaşları ile üniversite bir bütündür. Dolayısıyla reform çabalarının daha fazla geciktirilmeden bütüncül bir bakış açısı ile ele alınmasının zamanı gelmiştir. Aksi takdirde üniversite harçlarının kaldırılması örneğinde gördüğümüz gibi parça parça çözümler, sistemi daha da içinden çıkılmaz hale getirecektir. Reform dendiğinde akla sadece üniversite rektörlerinin nasıl seçileceği meselesi gelmemelidir.

Türkiye'yi önümüzdeki yüzyıla taşıyacak, uluslararası eğitim kurumları ile rekabet edebilecek saygın yükseköğretim kurumlarına sahip olmak bir zorunluluk olarak karşımızda durmaktadır. Bilime, Ar-Ge'ye, beşeri sermayeye ve teknolojik gelişmelere yatırım yapmayan bir Türkiye'nin saygın bir geleceğinin olmasını beklemek safdillik olacaktır. Büyük ülke söyleminin altı ancak güçlü, kişilikli ve iş dünyasının ihtiyaç duyduğu nitelikli bireyler yetiştiren üniversitelerin desteği ile doldurulabilir.