Türkiye Ortadoğu'ya model olabilir mi?

Arap dünyasında başlayan protestolar hâlâ dinmiş değil. Tunus'ta bir seyyar satıcının kendisini yakması ile başlayan protestolar, 27 yıllık iktidara son verdi ve Bin Ali ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. 20 yıldan fazladır sürgün olan Raşid Gannuşi ülkeye döndü.

Tunus'tan sonra Mısır'da ve Yemen'de de sokaklar hareketlendi. Yemen'de Devlet Başkanı Ali Abdullah Salih 2013'te seçime gideceklerini ve ne kendisinin ne de oğlunun aday olmayacağını açıkladı. Bu süreçte Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad reform sözü verdi. Ürdün'de eski hükümet görevden alındı, daha reformcu bir hükümet atandı. İran'da 14 Şubat'ta halkın sokağa çıkacağı söyleniyor. Libya diken üstünde.

Elbette bütün gözler Mısır'ın üzerinde idi. Çünkü Mısır, Arap dünyası için önemli ve bir anlamda lider ülke. Aynı şekilde ABD ve İsrail ile iyi ilişkileri nedeniyle de kilit bir ülke. Burada yaşanacak değişimin sonuçları Tunus, Suriye ve Ürdün'de yaşananlardan daha büyük olacaktır. Geçtiğimiz hafta sonu, Tahrir Meydanı'nda etkisini yitiren protestolar, dört gündür yeniden arttı ve değişim yolunda ilk adım atıldı. Ancak henüz tamamlanmış değil. Uluslararası kamuoyu da, ABD de barışçıl bir çözümden yana iken Mübarek adeta bir ara çözüm dayattı hem Mısır'a hem de dünyaya. Hüsnü Mübarek yetkilerinin büyük bir kısmını Ömer Süleyman'a devretti ve görevi de bıraktı. Görünen o ki, Mısır'da yaşanan süreç gerçekleşenin devrim değil kontrollü bir geçiş olduğunu gösteriyor.

Bölgede yaşanan bütün bu olaylar Türkiye'yi doğrudan ilgilendiriyor. İki nedenden dolayı. Birincisi Türkiye'nin son yıllardaki dış politikasında bölgenin yeri ve aynı şekilde bölge ülkeleri için Türkiye'nin giderek artan değeri. İkincisi ise bizzat genelde Türkiye'nin demokrasi deneyimi, özelde ise AK Parti'nin son 9 yıllık siyasal iktidar olması.

Kabul edelim artık bölgede siyasal yapılar eskisi gibi olmayacak. Mısır'da yaşanan kontrollü bir değişim olsa da bu bölgede belli bir değişim sürecini başlatacaktır. Şu aşamada tartışılan, bu değişimin yönünün ne olacağıdır. Yeni yönetimler daha İslami geleneklere bağlı siyasal modelleri mi benimseyecekler, yoksa geçmişe göre daha demokratik yapılar mı ortaya çıkacak. Şimdi cevabı aranan soru bu.

Son iki haftada yapılan bütün tartışmalar hem bölge ülkelerinin halkları hem de Batı'da birçok makale, analiz ve görüşte Türkiye'nin bölge için en iyi model olduğuna dikkat çekti. Tunus'un 20 yıldır sürgündeki lideri Raşid Gannuşi, ülkeye dönerken; “Biz Recep Tayyip Erdoğan olmak istiyoruz” açıklamasında bulunmuştu.

Eğer Türkiye bölge için bir modelse, temel tartışmanın Türkiye'nin 1990'larda çokça tartıştığı İslam ile demokrasinin bir arada nasıl uyum içinde bir arada olacak noktasında olacak. Bana kalırsa İslam ve demokrasi bir arada pekâlâ olabilir. Bunda sorun yok. Türkiye bunun için iyi bir örnek. Göz ardı edilen daha temel bir sorun var. O da; bölgenin tarihsel kültürünün “demokrasiyi” bu kadar hızlı biçimde ne kadar hazmedeceğidir.

Bu yüzden bölgede halk sokaklara inince gündeme gelen “model” olma tartışmasında Türkiye'nin öne çıkması elbette ülkemiz açısında önemlidir. Ancak bölge ülkeleri bunu ne kadar hayata geçirebilir. Bölge ülkelerinin, oradaki sivil toplum ve siyasi partilerin asıl düşünmesi ve cevap vermeleri gereken soru budur.

Halkın sokaklarda olduğu, değişim sancılarının yaşandığı ülkelere bakıldığında buralarda yüz yıl önce Osmanlı vardı. Yüzyıllarca millet sistemi içinde bir arada yaşadılar. Tarihsel olarak, dinsel olarak Türkiye ile bölge ülkeleri arasında geçmişin ortaklığı var. Fakat açık biçimde şu da var ki; son yüz yıllık süreç içinde neredeyse kültürel olarak iki farklı tarih oluştu Türkiye ile bölge ülkeleri arasında. Türkiye 1923'ten itibaren ulus-devlet olarak kuruldu, 1946'dan bu yana çok partili sistem var. Darbelerle bölünen bir demokrasi süreci var ve son yıllarda da demokrasisini normalleştirmeye çalışan, siyaseten de sivilleşmeye çalışan ve bu çalışmalarında önemli mesafe alan bir Türkiye var. Türkiye son 80 yıllık süreç içinde evrensel anlamda, siyasete ve demokrasiye daha fazla adım attı.

Oysa aynı dönemde bölgede bazı ülkeler sömürge oldu, bazıları kurtuluş savaşı vererek bağımsızlığını kazandı. Bu ülkelerin neredeyse hiç birinde, eksik de olsa, bir demokrasi deneyimi olmadı. Seçimler oldu, adaylar hapsedildi. Seçim sonuçları tartışmalı oldu vs. Otokratik ve totaliter rejimlerin yönettiği kapalı toplumlar olarak bugüne geldiler. Ancak açık ki, bundan sonra böyle devam etmeyecekti. Değişim kaçınılmazdı ve oldu. Asıl zorluğun bölge için şimdi başladığını kabul etmemiz gerekiyor. Çünkü demokrasi meşakkatli bir süreç.

Model aldıkları ya da model olarak öne çıkan Türkiye deneyiminin bölgede hemen gerçekleşmesi de çok kolay görünmüyor. Gerek kültürel gerekse tarihsel nedenlerle. Bölgede yaşanacak olan, demokratik toplumsal modeli hedefleyen bir geçiş sistemidir. Böylesi hem bölge hem de dünya için en sağlıklı olanıdır. Bu konuda elbette Türkiye'nin demokrasi deneyimi, bölge ülkeleri için önemli bir deneyimdir.

Elbette bu süreçte Türkiye'nin model ülke olarak alınması önemlidir. Bu aslında Türkiye'ye başka bir sorumluluk daha yüklüyor. O da modellikten bağımsız olarak demokrasinin derinleştirilmesinin önemini, sivilleşmenin gerekliliğini ve siyasetin ne kadar önemli olduğunun bir kez daha hatırlatması.

Açık ki son dönemde, bu konulardaki zaafların giderilmesi yönünde adımlar atmak yerine, bütün partiler kendilerini 12 Haziran'da gerçekleşecek seçimlere şartlandırdılar. Herkes bütün siyasetini 2011 seçimlerinde en yüksek oyu almak üzerine kurmuş. Böyle olunca demokratikleşme yönünde atılması gereken adımlar atılmıyor. AB uyum süreci, Kürt açılımı, Alevi açılımı vs. durmuş görünüyor. CHP, iktidara muhalefet olacak plan ve projeler hazırlamaktan uzak. Genel Başkan ve Yardımcıları başka başka şeyler söylüyor. MHP daha çok milliyetçilikle barajın üzerinde kalmaya çalışıyor. Kısaca seçimler, Türkiye'nin demokratikleşme ve sivilleşme sürecini kesintiye uğratmış görünüyor. Bu açıdan Türkiye'nin makro düzeyde model olması anlaşılabilir, ancak bunun mikro düzeyde de sürdürülebilir olması zorunluluktur.

Şu anda Türkiye'de olmayan da ne yazık ki budur. Bu açıdan ifade edelim ki; eksik demokrasi ile model olunmaz.

Eğer Türkiye son gelişmelerle birlikte bölgede her açıdan model ve lider ülke olacaksa, bunun gereklerini bir an önce yerine getirmelidir. Bu tüm siyasilerin görevidir.